Olecko - olecko.info

Początki Olecka – budy myśliwskie, lokacja Marggrabowej i folwark Sedranki.

Początki stałej obecności książęcej w rejonie Jeziora Oleckie Wielkie sięgają lat czterdziestych XVI wieku, kiedy wzniesiono tu pierwszą budę myśliwską, wzmiankowaną w źródłach w 1544 roku. (Toeppen). 
Intensywna kolonizacja tych granicznych terenów doprowadziła do wydania 1 stycznia 1560 roku aktu lokacyjnego dla nowo powstałego miasta Marggrabowa, które wytyczono na 111 łanach na prawie chełmińskim. 
Ważną rolę w kształtowaniu zaplecza administracyjnego i obronnego ośrodka odegrało utworzenie, krótko przed 1561 rokiem, książęcego folwarku w Sedrankach, początkowo zwanego folwarkiem Oletzko.

  NotebookLM.

Komputerowa rekonstrukcja przedstawiająca widok z lotu ptaka na miasto Marggrabowa, dworek myśliwski (Oletzko) oraz folwark w Sedrankach na początku XVII wieku. Grafika została poddana cyfrowemu opracowaniu z wykorzystaniem narzędzi AI (Google Labs).

Budy myśliwskie nad Jeziorem Oleckie Wielkie

Początki stałej obecności administracji książęcej w tym rejonie wiążą się z budownictwem o charakterze łowieckim i obronnym. Budy te oraz powiązane z nimi wyposażenie podlegały bezpośrednio królewskiemu mistrzowi ds. zaopatrzenia łowieckiego (Jagd-Zeugmeister). Odpowiadał on za utrzymanie i konserwację królewskich domów zaopatrzeniowych, myśliwskich i leśnych (Königl. Zeug-, Jagd- und Forst-häuser). Wszelkie specjalistyczne przyrządy myśliwskie (m.in. sieci, liny, wozy) były na co dzień przechowywane i zabezpieczane na dworze myśliwskim (Jägerhof) w Królewcu (Königsberg), dokąd dostarczano również pozyskane w puszczach poroża jeleni (Hirschstangen). (Lucanus).

W latach czterdziestych XVI wieku nad wschodnim brzegiem Jeziora Oleckie Wielkie powstały budy myśliwskie określane nazwą Olecko (Oletzko). W zachowanych źródłach archiwalnych zostały one po raz pierwszy wzmiankowane w 1544 roku.
W celu skontrolowania przebiegu osadnictwa w 1544 r. przybył w te strony książę Albrecht. Z jego polecenia „Amtshauptmann” (starosta książęcy) w Stradunach kierował osadnictwem w tej części tzw. „dzikiej puszczy”, obejmującej tereny dzisiejszych powiatów ełckiego, oleckiego i gołdapskiego.

Podczas swojej podróży w 1544 roku książę Albrecht zatrzymał się nad Jeziorem Oleckim Wielkim. Poza polowaniami często załatwiał tam sprawy związane z zarządzaniem księstwem. Zachował się list z 7 września 1544 r., napisany przez księcia w domku myśliwskim Oletzko, w straduńskiej dziczy (Stradanuschen Wildnis), do księcia Jana Holsztyńskiego.

W tym miejscu w 1560 roku odbyło się spotkanie księcia Albrechta z królem polskim Zygmuntem Augustem. Być może właśnie wtedy, gdy podziwiał malowniczą okolicę, zrodził się w jego umyśle plan założenia w tym miejscu miasta.

W literaturze historycznej od dawna pojawiają się rozbieżne poglądy na temat lokalizacji dawnego dworku myśliwskiego nad Jeziorem Olecko Wielkie. Swoje hipotezy i przypuszczenia dotyczące jego położenia przedstawiali m.in. Caspar Henneberger, Christoph Hartknoch, Max Pollux Toeppen, Julius Theodor Frenzel, Christian Grigat, Feliks Jordan-Lubierzyński, Ryszard Demby oraz Grzegorz Białuński. Analiza ich prac pokazuje, że miejsce usytuowania tego obiektu nie było przez badaczy interpretowane jednoznacznie.

Najstarszą wzmiankę zawierającą istotną informację o położeniu budy myśliwskiej przekazał Caspar Henneberger w dziele z 1595 roku. Wymienił on dwie budy myśliwskie znajdujące się w starostwie straduńskim — Haschnen i Oletzko. W odniesieniu do tej drugiej zapisał:

Oletzko było wcześniej tylko budą myśliwską. Lecz teraz starosta przebywa w straduńskim domu [tam], a [Oletzko] leży bezpośrednio nad jeziorem tej samej nazwy, naprzeciw Marggrabowej, po stronie litewskiej. Stąd po przeciwnej stronie, ma być zbudowane miasto Marggrabowa.

Henneberger C., Erclerung der preussischen grössern Landtaffel oder Wappen [...] Königsperg: Osterberger, 1595

Znacznie później, w 1684 roku, Christoph Hartknoch w dziele Alt- und Neues Preussen (s. 439) również wiązał początki Olecka z istniejącą wcześniej budą myśliwską. Pisał:

Olecko jest bez wątpienia dawną osadą, która wzięła nazwę od jeziora Olecko, lecz wcześniej nie było tam nic więcej jak tylko buda myśliwska. Dopiero w roku 1560 roku margrabia Albrecht  założył tam miasto, dlatego nazywa się ono od jego imienia Marggrabowa lub Miasto Margrabiego.

Na stronie 177 dzieła Lucanusa "Preussens uralter und heutiger Zustand" z 1748 roku znajduje się szczegółowy rejestr placówek leśno-łowieckich w ówczesnych Prusach. Autor wymienia tam dokładnie 8 znanych bud lub domów myśliwskich (Jagdhäuser lub Jagdbuden), określając ich położenie.
W odniesieniu do Olecka (ówcześnie zapisanego jako Olesko / Oletzko) lokalizacja budy myśliwskiej została określona jako: „nieopodal Olecka” (w oryginalnym brzmieniu: „ohnweit Olesko”).

Lucanus A. H., Preussens uralter und heutiger Zustand 1748.  Thomas & Oppermann. Königsberg i. Pr. 1913.

W XIX wieku do kwestii tej powrócił Max Pollux Toeppen, który szerszy rozwój miast mazurskich rozpatrywał w kontekście polityki osadniczej i granicznej księcia Albrechta. W Geschichte Masurens (s. 172) opisał spotkanie księcia Albrechta z królem Zygmuntem II Augustem, do którego miało dojść w 1560 roku w pobliżu domku myśliwskiego nad jeziorem Olecko. 

W roku 1560 książę Albrecht odbył spotkanie z królem polskim Zygmuntem II Augustem w okolicy domku myśliwskiego, który stał wówczas nad jeziorem Olecko [Olezko]; było to spotkanie, dla upamiętnienia którego każdy z obu władców założył miasto: książę Albrecht w miejscu domku myśliwskiego miasto Marggrabowa [Olecko], nazwane tak od jego tytułu [margrabiego], a Zygmunt August około 8 mil stamtąd, na terytorium litewskim, miasto nazwane od jego imienia Augustowem [Augustowo]).

Kolejny etap w dziejach tego obiektu wiąże się z przemianami administracyjnymi zachodzącymi po sekularyzacji Prus Książęcych. Problemy związane z dotychczasową siedzibą starosty w Stradunach mogły stać się przyczyną poszukiwania nowego ośrodka administracyjnego. W tym kontekście część badaczy sytuowała zameczek lub dworek myśliwski na zachodnim brzegu jeziora, w rejonie wypływu rzeki Legi z Jeziora Olecko Wielkie.

Do tej interpretacji nawiązywał prof. Grzegorz Białuński w książce "Lokacje miast mazurskich w Prusach Książęcych (1525–1701)". Według niego jeszcze przed oficjalną lokacją miasta, na północno-zachodnim brzegu jeziora, za rzeką Legą, wzniesiono zameczek (dwór) myśliwski. Obiekt ten miał zostać przedstawiony na mapie z 1559 roku. Zdaniem Białuńskiego mógł on łączyć kilka funkcji — obronną, reprezentacyjną i mieszkalną — a zarazem służyć jako miejsce związane z polowaniami.

Przedstawione świadectwa pokazują, że w historiografii funkcjonowały różne koncepcje dotyczące zarówno charakteru, jak i dokładnego położenia dawnego bud myśliwskich lub dworu nad Jeziorem Olecko Wielkie. Różnice te wynikały przede wszystkim z odmiennej interpretacji źródeł kartograficznych i pisanych oraz ze zmian, jakie zachodziły w krajobrazie i układzie osadniczym tego obszaru od XVI wieku.

Można jednak Inaczej  odczytać źródła dotyczące tego okresu.

W 1578 roku Kacper von Nostitz pisał o planowanej budowie stałego domu mieszkalnego starosty przy folwarku w Olecku („forbrige zu Oletzken”). Nie musi to oznaczać przeniesienia istniejącego wcześniej dworu w okolice dzisiejszego miasta.

Lohmeyer K., Haushaltungsbuch 1578; Haushaltungsbuch des Fürstenthums Preussen; Kaspars von Nostitz Haushaltungsbuch des Fürstenthums Preussen 1578: ein Quellenbeitrag zur politischen und Wirthschaftsgeschichte Altpreussens. Verlag von Duncker & Humblot, Leipzig 1893. S. 59 -60.

Dowód z węzła hydrologicznego („die 3 fließer”):
W punkcie 6  von Nostitz (s. 59) dostarcza precyzyjnych wskazówek geograficznych odnośnie do planowanego domu starosty przy folwarku:
„…daβ die 3 fließer gestoet werden; daβ mag man allerley molen hienbauen.” (…tak aby 3 strumienie zostały spiętrzone i można było tam wybudować różne młyny). Taka informacja pozwala dokładniej określić położenie opisywanego miejsca.

W miejscu, gdzie obecnie rzeka Lega wypływa z Jeziora Oleckie Wielkie, w pobliżu miasta, znajduje się jeden szeroki odpływ. Nie ma tam warunków odpowiadających opisowi miejsca, w którym można było spiętrzyć trzy cieki wodne.

Inaczej wygląda sytuacja w rejonie Sedranek, na północnym krańcu jeziora. W tym miejscu do jeziora i jego okolic docierały różne cieki wodne, w tym rzeka Lega oraz mniejsze dopływy. Ukształtowanie terenu pozwalało na ich spiętrzenie i wykorzystanie do napędzania młynów. W późniejszym czasie rzeczywiście powstały tam urządzenia związane z gospodarką wodną, m.in. młyn i tartak książęcy.

Sedranki jako rzeczywista stolica urzędu (Amtssitz):
Istotny jest również kontekst wydarzeń z 1565 roku. Po zastawieniu zamku w Stradunach staroście Glaubitzowi dotychczasowa siedziba urzędu przestała być dostępna. Administracja musiała więc przenieść się do innego miejsca. Według tej interpretacji starosta zaczął rezydować w dworze w Sedrankach, który pełnił funkcję folwarku Olecko i rzeczywistej siedziby urzędu.
Potwierdzeniem tej hipotezy może być późniejsza mapa Christiana Grigata „Der Kreis Treuburg als Herzogskreis”, na której przy Olecku wskazano Sedranki jako „Amtssitz”, czyli siedzibę urzędu.

Z takiego odczytania źródeł wynika, że w 1578 roku Kacper von Nostitz planował budowę nowej, stałej siedziby starosty przy folwarku w Sedrankach. Lokalizacja ta była korzystna również ze względu na znajdujące się tam cieki wodne, które można było wykorzystać do budowy młynów. Nie ma natomiast wystarczających podstaw, aby uznać, że późniejszy zamek w Olecku, zbudowany przy wypływie rzeki Legi w rejonie dzisiejszego miasta, był po prostu przeniesionym zameczkiem myśliwskim lub siedzibą opisaną przez von Nostitza.

Krytyczna lektura źródeł wykazuje:

1. Kacper von Nostitz w 1578 roku planował i opisywał budowę nowej, stałej siedziby starosty przy folwarku w Sedrankach (wykorzystując tutejszy węzeł wodny pod młyny).
2. Starosta faktycznie rezydował w dworze Sedranki (folwarku Olecko) po utracie Stradun w 1565 roku.
3. Późniejsze powstanie klasycznego, obronnego zamku Olecko przy wypływie rzeki Legi (w mieście) było zupełnie osobną i późniejszą inwestycją militarną, a nie prostym „przeniesieniem” zameczku, o którym pisał von Nostitz w 1578 roku.

Miasto Marggrabowa z młynem, zamek Oletzko, folwark Seedranken z młynem. Jan Wladyslaw Suchodolec map of Kingdom of Prussia (1732, 1:100 000). Map XXIX. vergrösserte Sectiones der General-Charte von dem Königreich Preüssen wie daselbe in 4. folgende Districte abgetheilet. W: Szeliga J., Działalność kartograficzna Samuela i Jana Władysława Suchodolców w Prusach w XVII i XVIII wieku. Biblioteka Narodowa. Zakład Zbiorów Kartograficznych. Warszawa 2004

Komputerowa rekonstrukcja przedstawiająca widok z lotu ptaka na miasto Marggrabowa, dworek myśliwski (Oletzko) oraz folwark w Sedrankach na początku XVII wieku. Grafika została poddana cyfrowemu opracowaniu z wykorzystaniem narzędzi AI (Google Labs).

Założenie miasta Marggrabowa (Olecko)

Decyzja o lokacji miasta zapadła w 1559 roku i była bezpośrednią odpowiedzią na intensywny rozwój osadnictwa w starostwie straduńskim oraz po stronie sąsiedniego Wielkiego Księstwa Litewskiego.
7 października 1559 roku książę Albrecht Hohenzollern zlecił komisarzom – staroście kłajpedzkiemu Henrykowi Kröstenowi oraz staroście tylżyckiemu Krzysztofowi Schaffstedowi – przeprowadzenie wizytacji i wymierzenie 111 łanów wyznaczonych pod przyszłe miasto.
Na wykonanych przez nich szkicach w języku niemieckim widoczny jest zarys jeziora oraz napis „Der Sehe Oletzky”. W dolnej części szkicu zaznaczono dwór myśliwski (Der bude oletzky) i prowadzącą do niego drogę od strony Stradun. W innych miejscach umieszczono dopiski dotyczące możliwości zagospodarowania tego terenu. Dogodną lokalizację nad jeziorem wskazał starosta straduński Krzysztof von Glaubitz.

Przedlokacyjny szkic terenu pod przyszłe miasto nad Jeziorem Olecko Wielkie, ok. października 1559 r., Geheimes Staatsarchiv Preussischer Kulturbesitz, Berlin-Dahlem, Etats-Ministerium, EM 103g, H.A. Olecko (Grenzsachen 1533–1608), nr 434.

1. Najważniejsze napisy na szkicu
Der See Oletzky
→ Jezioro Oleckie / Jezioro Oletzky
To duży zarys jeziora widoczny w centralnej części szkicu.
Der Bude Oletzky
→ Buda Olecka / dwór (domek) myśliwski Oletzky
Jest to obiekt zaznaczony w dolnej części szkicu. „Bude” nie oznacza tutaj zwykłej budy w dzisiejszym znaczeniu, lecz myśliwski domek lub dwór myśliwski. W źródłach określany jest jako Jagdbude Oletzky. Do połowy XX wieku miejsce nazywane było przez mieszkańców „Dworczyska”.

Przy lokowaniu wsi Możne w 1564 roku w bezpośrednim sąsiedztwie Jeziora Oleckie Wielkie, miasta Margrabowej (Olecka) oraz książęcego folwarku w Sedrankach w granicach wsi Możne wymieniano również pustkę należącą do księcia, określaną jako „Quioffsweli”, która rozciągała się między Margrabową a Sedrankami. (Białuński. Osadnictwo okręgów Stradun i Zelek S. 157).

Der Schloß Berg / Der Schlossberg
→ Góra Zamkowa / Wzgórze zamkowe (grodzisko?),
Ten napis znajduje się przy wzniesieniu nad jeziorem. W późniejszych opracowaniach identyfikuje się je z dzisiejszą Górą Sedranecką. 

2. Najważniejsza adnotacja dotycząca przyszłego miasta
Górny zapis odnosi się do lokalizacji miasta względem rzeki. Sens można odczytać jako:
Miasto należy założyć po obu stronach rzeki, tak aby młyn należał do miasta.
Jest to bardzo ważna informacja, ponieważ pokazuje, że już w październiku 1559 r. rozważano miasto rozciągające się po obu stronach rzeki Legi, a nie wyłącznie na obszarze późniejszego śródmieścia. Taką interpretację potwierdzają również opracowania dotyczące tego szkicu. 

3. Adnotacja dotycząca drogi ze Stradun
Lewy górny zapis można odczytać w przybliżeniu jako informację o drodze:
Od Stradun do budy są 4 mile; po drodze znajduje się kilka wsi. Około jednej mili od budy nie ma żadnej wsi; można tam założyć dwie dobre wsie.
Jest to zgodne z zachowanym opisem tego szkicu w opracowaniach historycznych. 
Czyli autor szkicu nie patrzył wyłącznie na miejsce przyszłego miasta. Analizował cały obszar pod kątem późniejszego osadnictwa, wskazując również miejsca, w których można byłoby lokować kolejne wsie.

4. Adnotacja po prawej stronie
Wokół znajduje się puszcza; można ją zająć / zagospodarować tak daleko, jak się chce. Jest tam wiele małych jezior.
Właśnie taki sens tego fragmentu podają opracowania omawiające dokument. 
Nie należy jednak traktować każdego słowa w tej części jako pewnego odczytu — rękopis jest tutaj bardzo niewyraźny.

5. Dalsza informacja o możliwościach osadniczych
W dolnej części dokumentu znajdują się dłuższe zapisy dotyczące zagospodarowania terenu. Ich sens sprowadza się do informacji, że:
w okolicy znajdują się rozległe tereny leśne, które można przeznaczyć pod osadnictwo, a w kierunku granicy litewskiej można założyć wiele wsi.
To pokazuje, że szkic był czymś więcej niż prostym planem przyszłego miasta. Był wstępną analizą kolonizacyjną całego obszaru. W 1562 roku Jerzy von Diebes (szlachcic i starosta ryński) otrzymał od księcia Albrechta znaczące nadanie ziemskie na prawie lennym. Obszar obejmował łącznie 150 łanów na prawie lennym (z czego 50 łanów wymierzono wcześniej, w 1561 r.). Dobra te były usytuowane bezpośrednio przy granicy z Litwą, pomiędzy Mieruniszkami, Borawskimi, jeziorami Białym i Czarnym oraz wsią Garbas.

Szczególnie interesujący jest fakt, że szkic powstał 7 października 1559 r. lub bezpośrednio w związku z działaniami podjętymi tego dnia. Wtedy książę Albrecht wysłał mierniczych i urzędników do puszczy straduńskiej w celu wymierzenia terenów przeznaczonych pod kolonizację. 

Teren nad Jeziorem Oleckim Wielkim został w 1559 roku rozpoznany jako odpowiednie miejsce do założenia nowego miasta. Już wówczas brano pod uwagę przyszły układ urbanistyczny, przebieg rzeki Legi oraz lokalizację młyna, a więc elementy, które miały decydujące znaczenie dla funkcjonowania planowanej osady.
Miasto zamierzano założyć nad rzeką Legą, po obu jej stronach, z młynem związanym z przyszłym ośrodkiem miejskim. W pobliżu znajdowała się istniejąca buda myśliwska Oletzko, której obecność stanowiła ważny punkt odniesienia dla planowanej lokalizacji.

Budy myśliwskie były wykorzystywane przez zakon krzyżacki, a później przez książąt pruskich, nie tylko do celów łowieckich, ale również jako punkty obronne, magazyny zapasów oraz miejsca przerobu drewna. W czasów księcia Albrechta były znane budy myśliwskie Haasznen (później Haschnen/Haszn, Łaźno - obecnie część wsi Borki) oraz Oletzko. Źródła określają te miejsca  jako „najwcześniejsze punkty osadnicze” (Urzellen) późniejszego osadnictwa w tym regionie.

Jednocześnie przewidywano zagospodarowanie otaczającej puszczy poprzez zakładanie nowych wsi. Szczególne znaczenie miał rozległy obszar leśny położony na zachód i północny zachód od miejsca, w którym powstała późniejsza Marggrabowa. Z jego części — obejmującej odpowiednio 300, 200 i 100 łanów — planowano nadać ziemię kilku przedstawicielom szlachty.
Z zachowanych dokumentów wynika, że w ramach planowanego zagospodarowania tego obszaru przewidywano również powstanie „nowego miasta o powierzchni 111 łanów, dobrego gospodarstwa folwarcznego o powierzchni 40 łanów oraz owczarni”. Wszystko to wskazuje, że koncepcja przyszłej Marggrabowej była elementem szerszego, wcześniej przygotowanego planu zagospodarowania tego obszaru, poprzedzającego formalną lokację miasta w 1560 roku.

Na podstawie zachowanych dokumentów lokacyjnych (Handfesten) można zresztą dość dokładnie prześledzić przebieg akcji osadniczej. Należy jednak pamiętać, że niektóre miejscowości musiały istnieć już kilka lat przed wystawieniem dotyczącego ich dokumentu lokacyjnego.
Wskazują na to wzmianki o sąsiednich granicach gruntów (Nachbargemarkungen) zawarte w tych dokumentach. Przykładowo Mierunsken (Mieruniszki) wymienione są już w 1537 roku, choć własny dokument lokacyjny otrzymały dopiero w 1541 roku. Podobnie przedstawiała się sytuacja Kukowen (Kukowo, później Reinkental).
Książę wykazywał duże zainteresowanie akcją osadniczą, dlatego powiat olecki określano mianem „powiatu książęcego” (Herzogskreis).


20 grudnia 1559 roku książę Albrecht wystawił przywilej na 10 łanów sołeckich na prawie magdeburskim dla polskiego szlachcica Adama Wojdowskiego (Woynowskiego). Wojdowski zakupił ten przywilej za kwotę 1000 grzywien, zobowiązując się do urządzenia i obsadzenia miasta.
Nadane mu łany leżały pomiędzy obszarem miejskim, wsią Kukowo a jeziorem Olecko Małe. Otrzymał również 10 morgów łąk, prawo do założenia karczmy oraz 20 lat wolnizny, w zamian za obowiązek pełnienia jednej służby rycerskiej. Już pod koniec grudnia tego samego roku miejscowość zaczęto określać w dokumentach jako „nowo założone miasto” (neu angelegtes Stadt).

Oficjalny dokument lokacyjny z 1 stycznia 1560 roku przeznaczał na miasto 111 łanów na prawie chełmińskim. Dokonano następującego podziału gruntów:

• 5 łanów wydzielono pod zabudowę 300 parcel miejskich.
• 80 łanów otrzymała ludność posiadająca parcele bezpośrednio przy rynku.
• 22 łany przeznaczono dla pozostałych mieszkańców.
• 4 wolne łany otrzymał pastor Wawrzyniec Prostka na uposażenie tutejszej parafii. 

Na mocy aktu powołano władze miejskie oraz ławę sądowniczą, a mieszkańcom przyznano 10 lat wolnizny, prawo do budowy młyna oraz wolne rybołówstwo na własne potrzeby.
Ponieważ przywilej wydano w pośpiechu, mieszczanie złożyli supliki w marcu i maju 1560 roku, domagając się między innymi uregulowania kwestii szerokości domów, obniżenia czynszów, prawa do korzystania z ręcznych młynków do kaszy oraz ograniczenia szarwarku. Książę Albrecht przychylił się do postulatów, nanosząc poprawki do dokumentu bez zmiany oryginalnej daty jego wystawienia.
Zasadźca Adam Wojdowski nie został uwzględniony w ostatecznym przywileju miejskim z 1 stycznia 1560 roku. W 1564 roku, co prawnie sfinalizowano w 1567 roku, zrezygnował z sołectwa, swoich 10 łanów, domów w mieście, kuźni i folusza, przyjmując w zamian od księcia nadanie ziemskie w pobliskich Gutach. Od tego czasu pełnia władzy i sądownictwa w Marggrabowej przeszła bezpośrednio w ręce rady i ławy miejskiej.

W latach 1551–1560 starostą straduńsko-oleckim (Amtshauptmann von Stradaunen/Oletzko) mianowany został Christoph von Glaubitz. W 1565 roku, z powodu trudnej sytuacji ekonomicznej Prus Książęcych, otrzymał starostwo w zastaw (Pfandherr).
Christoph von Glaubitz pochodził z Brzegu nad Odrą (zum Briege). Glaubitz pożyczał księciu Albrechtowi duże sumy pieniędzy. W czasie zarządzania starostwem przez Christopha von Glaubitza urząd starosty zaczęto stopniowo przenosić do Olecka.
Urząd Olecko (Hauptamt Oletzko) znalazł nową siedzibę w dworze przy gospodarstwie założonym przed 1561 rokiem w Sedrankach (Achte Königliche Domänenamt), który Caspar Henneberger określił jako „Oletzko Ampthoff” (olecki dwór starostwa).

Nazwa Olecko (Oletzko) została przeniesiona na cały obszar w granicach dzisiejszego powiatu oleckiego. Wcześniej te niezasiedlone tereny nazywano puszczą straduńską lub lasami oleckimi.
W latach 1561–1569 urząd starosty oleckiego sprawował Lorenz von Halle (Reinke), który podczas swojego urzędowania zaczął określać się jako starosta olecki (Hauptmann von Oletzko). Jeszcze w 1584 roku następcę Lorenza von Halle na stanowisku starosty, Heinricha von Krachta, nazywano na przemian „Hauptmann zu Stradaunen” lub „Hauptmann Olezko”.

W 1654 roku starosta książęcy Krzysztof Albrecht von Schönaich nad Jeziorem Oleckim Wielkim rozpoczął budowę okazałego zamku. Położony był naprzeciw miasta, po drugiej stronie Legi. Na planie miasta Olecka z XVIII wieku w książce Christiana Grigata "Die Geschichte des Kreises", przedstawiono pozostałości starszego założenia obronnego po wschodniej stronie rzeki Legi, podpisany „Schloß und alte Burganlage” („Zamek i dawne założenie grodowe”). Okrągły nasyp obok zamku (spiralny okrąg z kreskowaniem to kopiec lub okrągły wał ziemny). Możliwe interpretacje: relikt starszego grodu pruskiego, kopiec obserwacyjny, pozostałość wieży typu motte. Można przypuszczać, że w trakcie przygotowywania terenu pod budowę zamku w latach 1654–1657 starsze umocnienia ziemne, określane na późniejszych planach jako alte Burganlage, zostały częściowo zniwelowane, a pozyskany z nich materiał ziemny mógł zostać wykorzystany przy formowaniu nowych umocnień zamkowych. Brak późniejszych wyraźnych śladów pierwotnego założenia może wskazywać na daleko idące przekształcenie wzgórza podczas budowy zamku. 

Zamek olecki (4) i grodzisko (alte Burganlage) na planie z XVIII wieku. To fragment planu Marggrabowa (Olecka) z XVII wieku, przedstawiający pozostałości starszego założenia obronnego po wschodniej stronie rzeki Legi, podpisany „Schloß und alte Burganlage” („Zamek i dawne założenie grodowe”). Grigat Ch., Die Geschichte des Kreises Treuburg,  1938.

Widok od strony południowej na dawny zamek w Olecku (Oletzko). Rysunek wykonał J. Kunicki na podstawie opisów historycznych.  Grafika została poddana cyfrowemu opracowaniu z wykorzystaniem narzędzi AI (Google Labs).  Kliknij w obraz aby uruchomić animację.

Miejsce lokalizacji  bud myśliwskich nad Jeziorem Oleckie Wielkie. Numeryczny model terenu WMTS – Projekt ISOK. http://mapy.geoportal.gov.pl

Podsumowując, mimo że tradycja łączy początki miasta z budą myśliwską na wschodnim brzegu, faktyczny rozwój urbanistyczny Marggrabowej nastąpił po zachodniej stronie jeziora, podczas gdy zaplecze gospodarcze w postaci głównego folwarku funkcjonowało w pobliskich Sedrankach.

Folwark Sedranki

Założenie folwarku Olecko, późniejszych Sedranek, zostało bezpośrednio udokumentowane w księdze gospodarczej radcy książęcego Kacpra von Nostitza z 1578 roku.
Nazwa Sedranki (Sadranken) utrwaliła się w dokumentach nieco później i jest poświadczona w źródłach od 1586 roku. Folwark zlokalizowany był na północ od Marggrabowej (dzisiejszego Olecka). Jego usytuowanie precyzują opisy granic sąsiednich osad, np. Możnych/Rogojn, które leżały bezpośrednio pomiędzy Jeziorem Oleckim Wielkim, miastem Marggrabowa a książęcym folwarkiem Sedranki.

Folwark powstał jako bezpośrednie zaplecze gospodarcze dla nowej siedziby starosty i nowo lokowanego miasta.
Majątek utworzono krótko przed 1561 rokiem w sąsiedztwie dawnej budy myśliwskiej („bey der buden Oletzke”). Początkowo w dokumentach określano go po prostu jako „nowy folwark” lub nazywano „Oleckiem” (Holetzki, bey der bude Oletzke).

Nostitz rozpoczął swój raport od krytycznej oceny dotychczasowego zarządzania okręgiem straduńsko-oleckim, stwierdzając, że starostwo nie miało dotąd dobrego gospodarza („Diß ampt hatt bißhere keinen gutten wirt gehapt”). Aby poprawić rentowność domeny, książę zdecydował o reorganizacji i zaplanował utworzenie czterech folwarków („vier forbrige”) w całym okręgu.

W momencie spisywania zaleceń, około 1578 roku, rozpoczęto już pierwsze prace nad budową folwarku i uprawą ziemi („welchs nw angefangen zu bebauen”). Na terenie powstającego folwarku zalecono zorganizowanie dużej owczarni („schefferey”).
Ponadto punkt 6 instrukcji wskazywał, że przy folwarku oleckim ma z czasem powstać nowy dom mieszkalny dla starosty („wohnehauß für den heuptman”). Wybór miejsca pod folwark i siedzibę starosty nie był przypadkowy – rzeki i potoki zbiegające się w okolicy Sedranek miały zostać spiętrzone i połączone w jeden strumień, co miało umożliwić budowę różnego rodzaju młynów ułatwiających funkcjonowanie całego majątku.
W 1589 roku folwark obejmował obszar 16 łanów i 17 morgów. W XVII wieku uległ znacznej rozbudowie, osiągając wielkość około 30 łanów.

Położenia miasta Marggrabowa oraz bud myśliwskich Oletzko. Caspar Henneberger's Grosse Landtafel von Preussen: In 9 Blättern (1. Ausg. vom Jahre 1576); von neuem in d. Größe d. Originals hrsg durch d. königl. physik.-ökonom. Ges. zu Königsberg i. Pr. im Jahre 1863.

Analiza oryginalnego obrazu źródłowego Hennebergera:
Sedranck (Sedranki): Jest oznaczony na samej północy, u ujścia rzeki Legi do jeziora. Symbolizuje ufortyfikowany, duży dwór książęcy o statusie rezydencjonalnym.
Marcrabova (Marggrabowa): Lokowana na zachodnim brzegu, z wyraźnie zarysowanym rynkiem i kościołem. Starosta najpierw rezydował w Sedrankach, a zamek miejski był inwestycją późniejszą.
Oletzko (Buda myśliwska): Widnieje po wschodniej stronie jeziora, dokładnie tam, gdzie źródła sytuują pierwotną budę łowiecką z lat czterdziestych XVI wieku.
G. Oletzko S. (Gross Oletzko See): Jezioro położone na wschód od miasta.
K. Oletzko S. (Klein Oletzko See): Jezioro położone na południe od miasta.

Szczegółowe dane z ksiąg rachunkowych starostwa z przełomu lat 1600/1601 dają unikalny wgląd w obsadę personalną majątku. Na stałą służbę folwarku składały się następujące osoby:

• rządca (Hofmann),
• ochmistrzyni (Hofmutter),
• 3 parobków (Knechte),
• 1 pastuch bydła (Kuhhirt),
• 1 pastuch świń (Schweinehirt),
• 4 dziewki służebne (Mägde).

Funkcjonowanie folwarku opierało się na darmowej pracy okolicznych chłopów. Sołtysi i poddani z okolicznych wsi czynszowych, między innymi Mieruniszek, Garbasen, Orzechowa, Babek i Wieliczek, byli zobowiązani do odrabiania szarwarku z użyciem koni, ludzi oraz wozów na rzecz domeny, w tym przede wszystkim folwarku w Sedrankach.

Z przypisów redakcyjnych do tekstu wynika dodatkowo, że rozwój ten następował w trudnym okresie finansowym dla regionu. W 1565 roku starosta Krzysztof Glaubitz pożyczył księciu Albrechtowi wysokie sumy, przejmując w zamian w dziesięcioletni zastaw między innymi dotychczasowy folwark w Stradunach wraz z przynależnymi wsiami.
To właśnie trudności w Stradunach i poszukiwanie nowych źródeł dochodu przyspieszyły prace nad budową nowego, silnego centrum gospodarczego przy budzie Olecko.

Fragment mapy historycznej Christiana Grigata "Zmiany administracyjne powiatu oleckiego" (DIE VERWALTUNGS ÄNDERUNGEN DES KREISES TREUBURG) z zaznaczonym I Urzędem Domenalny Olecko (I DOMÄNENAMT OLETZKO (MARGGRABOWA)). Siedziba urzędu Sedranki jest podwójnie podkreślona.  W: Grenz R., Der Kreis Treuburg. Ein ostpreußisches Heimatbuch. Verlag Alfred Czygan, Treuburg, jetz Lübeck 1971. S. 32.

Starostwo Olecko (Haupt Amt Oletzko). Berger F. G., Borussia regia et Ducalis. Ex officina Michaelis. Berolini 1753.

Lokalizacja folwarku Sedranki i młyna na mapie z 1954 roku. Mapa topograficzna N-34-69-D-d (Sedranki)  w skali 1:25 000. Sztab Generalny W.P. Warszawa 1954.

Źródła

1. Białuński G., Dla powszechnego rozwoju, podniesienia i poprawy naszego księstwa. Lokacje miast mazurskich w Prusach Książęcych (1525–1701). W: „Czasopismo Prawno-Historyczne”, t. LXIX, 2017, z. 2.
2. Białuński G., Osadnictwo okręgów Stradun i Zelek. W: Kolonizacja Wielkiej Puszczy (do 1568 roku) – starostwa piskie, ełckie, straduńskie, zelkowskie i węgoborskie (węgorzewskie). Olsztyn, OBN, 2002, s. 237.
3. Barkowski O., Quellenbeiträge zur Siedlungs- und Ortsgeschichte des Hauptamtes Stradaunen—Oletzko. W: Altpreußische Forschungen. 13. Jahrgang, 1936. Wydawnictwo: Gräfe und Unzer, Kommissionsverlag, Königsberg i. Pr. (Królewiec), s. 183–232.
4. Demby R., Olecko Czasy, ludzie, zdarzenia. Urząd Miejski w Olecku 2000.
5. Frenzel  J. T., Beschreibung des Kreises Oletzko, Regierungsbezirks Gumbinnen, in geschichtlicher, statistischer und topographischer Beziehung. Marggrabowa: Peglau 1870. 
6. Grigat Ch., Die Geschichte des Kreises Treuburg. Czygan, 1938.
7. Hartknoch Ch., Alt- und Neues Preussen : oder Preussischer Historien zwey Theile, in derer erstem von desz Landes vorjähriger Gelegenheit und Nahmen...,  In Verlegung Martin Hallervorden / Buchhändlern in Königsberg. Druckts Johann Andreae, Leipzig, Franckfurt am Mayn 1684.
8. Henneberger C., Erclerung der preussischen grössern Landtaffel oder Wappen [...] Königsperg: Osterberger, 1595.
9. Jordan-Lubierzyński F., Ziemia Olecka z bliska i z daleka, Białystok-Olecko 1970.
10. Lohmeyer K., Haushaltungsbuch 1578; Haushaltungsbuch des Fürstenthums Preussen; Kaspars von Nostitz Haushaltungsbuch des Fürstenthums Preussen 1578: ein Quellenbeitrag zur politischen und Wirthschaftsgeschichte Altpreussens. Verlag von Duncker & Humblot, Leipzig 1893.
11. Lucanus A. H., Preussens uralter und heutiger Zustand 1748.  Litterarischen Gesellschaft Masovia. Gedruckt wurden die Bände unter anderem vom Verlag Thomas & Oppermann in Königsberg i. Pr.. 1913.
12. Toeppen M., Geschichte Masurens: ein Beitrag zur preußischen Landes- und Kulturgeschichte. Nach gedruckten und ungedruckten Quellen. Verlag von Theodor Bertling. Danzig. 1870.

Józef Kunicki  2026