Dawne nazwy ulic Olecka

Data publikacji, 26-04-2026 Autor, J. Kunicki Ilość wyświetleń, 455

Powiat olecki położony jest w północno-wschodniej Polsce, w województwie warmińsko-mazurskim. Od wieków stanowił pogranicze, gdzie przenikały się wpływy pruskie, litewskie, ruskie, krzyżackie i polskie. Od XV i XVI wieku wyraźnie widoczna była obecność osadników mazowieckich, stąd region ten nazywany jest Mazurami, znanymi również jako Mazowsze Pruskie lub Mazury Pruskie.

NotebookLM

Historycznie powiat olecki graniczył:
– od północy z powiatem gołdapskim (Kreis Goldap),
– od zachodu z powiatem giżyckim (Kreis Lötzen),
– od południa z powiatem ełckim (Kreis Lyck),
– od wschodu z powiatem suwalskim oraz obszarami pogranicznymi z Litwą, a w późniejszym okresie także z Rosją i Polską.

W XVI i XVII wieku obszar ten wchodził w skład Prus Książęcych, będących lennem Korony Polskiej do 1657 roku. Od XVIII wieku aż do 1945 roku należał do Prus Wschodnich, pozostających kolejno w granicach Królestwa Prus, a następnie państwa niemieckiego.
W 1945 roku powiat olecki znalazł się w granicach Polski w wyniku powojennych decyzji międzynarodowych, będących konsekwencją klęski III Rzeszy i nowego układu granic w Europie.

Obszar powiatu, rozciągający się na terenie dzisiejszego Pojezierza Mazurskiego, w literaturze niemieckiej XIX i XX wieku nazywany był Preussischer Landrücken (Pruski Grzbiet), a jego wschodnia część Das Bucklige Masuren (Garbate Mazury).

Pochodzenie nazwy Mazury Garbate wiąże się z ukształtowaniem terenu. Osadnicy z polskiego Mazowsza, zasiedlając wschodnią część dawnych Prus Wschodnich, przemieszczając się coraz bardziej na północ, napotkali pagórkowaty krajobraz o znacznych różnicach wysokości. W porównaniu z płaskim (sandrowym) krajobrazem terenów położonych dalej na południe (okolice Ełku i Pisza), region ten był „garbaty” ze względu na pagórkowatą topografię. Podobnie w zachodnich Prusach Wschodnich, w okolicach Elbląga, krainę położoną wyżej niż nizinne Żuławy nazywano Oberlandem (Prusami Górnymi).

Przez środek opisywanego terytorium ( północy na południe) przepływa rzeka Lega. Była ona ważnymi szlakami komunikacyjnymi i osadniczymi, stała się też podstawą nazw miejscowych: wsi Lega, miasta Olecko, wsi Małe Olecko oraz nazw jezior: Wielkie Oleckie Jezioro (Grosser Oletzkoer See, Treuburger See), Małe Oleckie Jezioro (Klein Oletzkoer See, Herzogshöher See, Oletzko klein, Klein Olezky, Klein Oletzken).
Nazwa Lega jest bardzo stara, będąca dziedzictwem praindoeuropejskim. Nazwy tego typu określają wodę i jej różnorodne właściwości naturalne (rzeka, potok, źródło, tok, ciec, płynąć, barwa wody, szybkość prądu). Wywodzi się od pruskiego lub litewskiego rdzenia:„al-”, „ol-” – często oznaczającego wodę, wilgoć, mokradło, strumień (np. litewskie „ala” – mokradło, alėtka - miejsce przy wodzie, "lēg-" co mogło oznaczać coś związanego z wodą, bagnem lub nurtem.

W XIII w. podczas najazdów ruskich na ziemie Jaćwingów nazwa została utrwalona w kronikach ruskich nazwa Oleg: олєгъ, олгъ. Оле́г, Oleg (imię pochodzenia staronordyjskieg: Helgi, cerkiewnosłowiański: Ольгъ, Olg). Jedno z przedchrześcijańskich imion dynastycznych Rurykowiczów.
Na proces zaniku samogłoski nagłosowej o i nadaniu nazwie formy żeńskiej z końcówką -a mieli zapewne wpływ osadnicy polscy z północnego Mazowsza. W XV wieku nazwę rzeki pisano już jako Lega. Od nazwy rzeki utworzono sufiksem -sk- słowiańską nazwę jeziora Olecko. (Biolik M. "Baza onomastyczna…").

Nazwa Oletzko (Olecko) pochodzi od nazwy rzeki Lega, choć pośrednio – poprzez nazwę jeziora Oleckie Wielkie, przez które przepływa ta rzeka. W językach bałtyjskich mogło występować zjawisko metatezy (przestawienia głosek), np. "Lega" → "Olega" → "Oletzko". Nazwę tę można również wywodzić bezpośrednio od wcześniej opisanego rdzenia: „al-”, „ol-” i oznaczającego „miejsce nad wodą/bagnami” lub „osadę nad jeziorem”.
Niemieccy osadnicy mogli przekształcić nazwę na bardziej dla nich naturalną (np. dodając typowe dla niemczyzny przyrostki -tzko). Nazwą Oletzko początkowo określano budy myśliwskie „Bude oletzky” nad jeziorem (po wschodniej stronie jeziora).

Inna teoria głosi, że miasto leżało w sąsiedztwie Giżycka (Lötzen), a zniekształcona forma pisma doprowadziła do powstania nazwy Oletzko.

W latach 1560–1930 miejscowość nazywała się Marggrabowa, choć równolegle także używano nazwy Oletzko.

Po II wojnie światowej przyjęto spolszczoną formę Olecko, zachowując historyczny związek z tą rzeką i jeziorem.

Od IX do XIII wieku ziemię olecką zamieszkiwali Jaćwingowie, którzy pod względem kultury materialnej przypominali swoich zachodnich braci, Prusów, choć pod niektórymi względami trudno ich było odróżnić od Litwinów. Kultem otaczali elementy natury: ciała niebieskie, drzewa i zwierzęta. Mieli swoje święte gaje i kamienie. Z pewnością wierzyli w życie pozagrobowe, czego świadectwem są cmentarzyska.
Konie wykorzystywano jako wierzchowce towarzyszące wojownikom w wyprawach wojennych oraz do orki. Koń był zwierzęciem czczonym i często składano go do grobu wraz ze zmarłym wojownikiem. Oddalone od centrum ówczesnego świata siedziby Jaćwingów przyciągały kupców poszukujących bursztynu.

Jaćwingowie to zlatynizowana i zeslawizowana forma bałtyckiej nazwy własnej ludu, znanej w różnych językach jako Jatviagi, Jātvingiai, Sudovitae. Pojawiły się następujące próby łączenia tej nazwy: z nazwami rzek lub jezior, z określeniami wojowników lub trybu życia, a nawet z legendarnymi postaciami.

Piotr z Dusburga (Peter von Dusburg) pisał, że ich plemię było potężniejsze od pozostałych plemion pruskich. W połowie XIII wieku tereny te były miejscem bitew między wojskami książąt ruskich i polskich, które próbowały ujarzmić Jaćwingów. Wielokrotnie byli też atakowani od zachodu przez Zakon Krzyżacki.

W 1283 r. Krzyżacy zorganizowali ostatni wypad na ziemie między Mieruniszkami a Cimochami. W jednej z potyczek jakie prowadzili Krzyżacy z obrońcami pod dowództwem Skudro, poległ Friedrich von Holle jako ostatni rycerz zakonny w walce z pruskimi poganami.
Jaćwingowie zrozumieli, że nie są w stanie oprzeć się przewadze militarnej zakonu krzyżackiego. Część ludności uciekła na Litwę, a innych Krzyżacy wysiedlili do Sambii, gdzie przetrwali do XVI w. Tereny ziemi jaćwieskiej zostały wyludnione. Wkrótce tereny te zostały podzielone pomiędzy Zakon, Polskę i Litwę.
W latach 1283-1422 ziemie jaćwieskie pozostały wyludnione, pokryła je puszcza graniczna pozostająca pod wpływem Litwinów, Polaków i Krzyżaków (w języku niemieckim nazywana Wildnis – pustkowie, dzicz).

Najstrasza mapa Henryka Zella, na której zaznaczono Olecko (Marcraboua), Połom (Polomen), Ełk (Lyck), Straduny (Stradau), Zelki (Seelken) i Puszczę, dzicz (Wijldnis). Mapa zamieszczona została w atlasie Abrahama Orteliusa w 1570 r. Europae Totius Orbis Terrarum Partis Praestantissimae, Vniuersalis Et Particularis Descriptio: aere potes paruo Regiones visere multas Quas Liber hic tenuis, spectator candide, monstrat by Quad, Matthias, 1557-1613; Coloniae: Ex officia typographica Jani Bussemechers 1592. S. 22.

Po zakończenia podboju Jaćwieży ten zakątek Wielkiej Puszczy nie został dokładnie podzielony między krzyżackie Prusy a Litwę. Pierwsze porozumienia graniczne miały miejsce w 1379 i 1398 roku, kiedy to w puszczy wytyczono strefy wspólnej eksploatacji oraz wolne od wzajemnych najazdów. Od tego czasu lasy oleckie wykorzystywane były gospodarczo do wyrębu lasów, łowiectwa, rybołówstwa i pszczelarstwa. Zatrudniano pracowników leśnych (Wildnisbereiter) odpowiedzialnych za wykarczowanie ogromnych, wówczas pierwotnych lasów. Wymieniani są następujący leśniczy pracujący w puszczy: 1. Aleksander von Schwieder w 1552 r. i w 1560 r. 2. Henryk von der Schebe w 1556 r. Karczowanie lasów książęcych prowadzono szczególnie intensywnie w czasach Fryderyka Wilhelma.
27 września 1422 roku na mocy pokoju zawartego nad Jeziorem Mełneńskim, wytyczono granicę państwową zbliżoną do tej, która biegnie między dzisiejszymi województwami warmińsko – mazurskim i podlaskim. Podział ten usankcjonowano w układzie pokojowym w Brześciu Kujawskim, podpisanym 31 grudnia 1435 roku.

W tamtych czasach na tych terenach poziom wód powierzchniowych w rzekach i jeziorach był wyższy niż dzisiaj. Było więcej jezior, bagien i torfowisk. To powodowało większą wilgotność gruntu i powietrza. W wielkiej puszczy rozsiane były tzw. budy, których ślady dawnej obecności zachowały się w nazwach miejscowości niemieckich, np. Fischerbude, Rotebude, Teerbude. Praktycznie przez puszczę można było przejechać tylko specjalnie wyznaczonymi szlakami handlowymi lub w czasie zimy.

Przez północną część dzisiejszego powiatu oleckiego przebiegał szlak z Giżycka koło jeziora Litygajno i dalej - obok jeziora Bierk i przez „teren pagórkowaty” nad rzekę Jarkę i Lixdunen (?) w kierunku Merecza na północ od Grodna. Teren między jeziorem Bierk, które wraz z owym niezidentyfikowanym Lixdunen stanowiło miejsce magazynowania żywności na drogę powrotną, określono jako „pagórkowaty", co musiało niewątpliwie oznaczać Szeskie Wzgórza.
Jedno odgałęzienie tej drogi w kierunku wschodnim przebiegało między Małym i Wielkim Jeziorem Oleckim. Ten szlak odgrywał także w przyszłości ważną rolę, gdyż łączył miasta polskie z portami bałtyckimi Królewiec, Elbląg i Gdańsk, a miejsce, gdzie ta droga handlowa przecinała Legę między jeziorami, zostało wybrane na lokalizację w tym miejscu nowego miasta.

Szlak opisany pod numerem 60 w „Die littauischen Wegeberichte„ przebiegał przez lasy oleckie. Scriptores Rerum Prussicarum. T. 2. Theodor Hirsch, Max Töppen, Ernst Strehlke. Verlag von S. Hirzel. Leipzig 1863. S. 691.

Inny szlak przebiegał przez wschodnią część dzisiejszego powiatu oleckiego, z Drohiczyna przez Wiznę, Kamienny Bród (Kamyonibrod) na rzece Ełk, Rajgród, Meruniszki i dalej na północ.

W 1326 r. podbitą ziemię pruską Krzyżacy podzielili na komturie (komenda, komandoria) Elbląga, Balgi, Brandenburga i Królewca, które ciągnęły się długimi, wąskimi pasami od strony Zalewu Wiślanego w kierunku granicy z Rzeczpospolitą. Po pokoju mełneńskim w 1422 r. dawną ziemię Jaćwingów podzielono między Królestwo Polskie, Zakon Krzyżacki i Wielkie Księstwo Litewskie. Nastąpiło ponowne zasiedlanie tych terenów.

Komturie Zakonu Krzyżackiego Brandenburg i Balga na początku XVI wieku. Amt Lötzen (Giżycko), Amt Oletzko (Olecko) w granicach komturii Brandenburg (pol. Pokarmin, ros. Ушаково, lit. Pokarviai) oraz Amt Sehesten (Szestno), Amt Rhein (Ryn), Amt Johannisburg (Pisz), Amt Lyck (Ełk), w granicach komturii Balga (ros. Бальга). Der Kreis Lyck. Ein ostpreußisches Heimatbuch. Zusammengestellt und erarbeitet im Aufträge der Kreisgemeinschaft Lyck von Direktor a. D. Reinhold Weber. Kommissionsverlag Gerhard Rautenberg, Leer. 1981. S. 84.

Widok na Brandenburg od strony Zalewu Wiślanego. Hartknoch Ch., Alt- und Neues Preussen: oder Preussischer Historien zwey Theile, in derer erstem von desz Landes vorjähriger Gelegenheit und Nahmen..., In Verlegung Martin Hallervorden / Buchhändlern in Königsberg. Druckts Johann Andreae, Leipzig, Franckfurt am Mayn 1684. S. 400.

W związku z rozwojem akcji osadniczej powstała potrzeba utworzeni nowego komornictwa (Kammeramt), które w 1513 r. wydzielono z prokuratorii leckiej (Giżycko). Burgrabia z zamku w Stradunach odpowiadał za dalsze zasiedlenie terenu późniejszego powiatu oleckiego.

W straduńskiej dziczy (stradaunischen Wildnis) nad Jeziorem Oleckie Wielkie, znajdowały się tzw. „budy myśliwska" (Jagdbude Oletzky). Był to dom myśliwski (budy), w którym kilka razy przebywał książę Albrecht Hohenzolern w czasie polowań. Poza polowaniami często załatwiano tam sprawy związane z zarządzaniem księstwem.
Zachował się list z 7 września 1544 r. napisany przez księcia w domku myśliwskim Oletzko, w straduńskiej dziczy (Stradanuschen Wildnis), do księcia Jana Holsztyńskiego.

Fragment listu z 1544 r. Faber K., Beweise der Liebe zu seinen Brüdern und Verswandten. W: Preussisches Archiv oder Denkwürdigkeiten aus der Kunde der Vorzeit. Herausgegeben Königlichem Geheimen Archivar. Erste Sammlung bey Friedrich Nicolovius. Königsberg 1809. S. 126.

7 października 1559 r. książę Albrecht wysłał do puszczy straduńskiej mierniczych i wysokich urzędników administracji pruskiej, aby wymierzyć i przeznaczyć pod kolonizację część puszczy w starostwie straduńskim. Na szkicu wykonanym przez urzędników zaznaczono zarys jeziora i napis „Der Sehe Oletzky” (der Sehe mogło oznaczać archaiczna regionalną formę słowa „See” (jezioro), częsta w XVII wieku). Na dole szkicu zaznaczono dwór myśliwski (Der bude oletzky) i prowadzącą do niego drogę od strony Stradaun (Stradun).

Od Stradun do dworu myśliwskiego są 4 mile, po drodze jest kilka wsi, ale 1 milę od bud nie ma żadnej wsi, tam można założyć dwie dobre wsie. Miasto można założyć po obu stronach rzeki tak, aby młyn należał do miasta. Według dostępnej wiedzy wokół jest puszcza, możesz ją zająć tak daleko, jak chcesz… jest tam wiele małych jezior. Do litewskiej granicy można założyć wiele wsi.

W górnej części szkicu napisano, że miasto powinno być założone po obu stronach rzeki Legi.

Droga z zamku Stradun na przedlokacyjnym szkicu terenu (ok. X 1559 r.). Berlin-Dahlem, Geheimes Staatsarchiv Preussischer Kulturbesitz, Etats-Ministerium EM] 03g H.A. Olecko (Grenzsachen 1533-] 608), 434

Do bud myśliwskich "Der bude oletzki" prowadziła droga z południa po wschodniej stronie Jeziora Oleckie Wielkie (droga zachowała się do dzisiaj, jako droga gruntowa za Szyjką). Przy tej drodze w kilku miejscach od strony jeziora zachowały się zabytkowe ciosane kamienie przydrożne. Znajdują się one w tym miejscu od prawie 500 lat.

Ciosane kamienie przydrożne przy drodze prowadzącej dawniej do dworu myśliwskiego Oletzko (Olecko).

Dawny wodopój przy drodze dla zaprzęgów konnych nad Jeziorem Oleckie Wielkie.

Zasadźcą miasta został Adam Wojnowski (Wojdowski, Woynoffski, Dowidofsky) , polski szlachcic z Mazowsza a burmistrzem Stanisław Milewski (Stanislaus Milewski, Mileffski).. W 1559 r. Wojnowski sprowadził pierwszych osadników. Miasto miało nie jako ośrodek handlowy czy gospodarczy zagospodarowanego już obszaru, lecz w puszczy w terenie wcześniej nie zamieszkanym (określa się to jako “na surowym korzeniu”). W 1559 roku osadę zwano już „nowo założonym miastem” (neu angelgten Stadt).

Tekst aktu lokacyjnego dla miasta został wydany z datą 1 stycznia 1560 r. Po raz pierwszy użyto w nim nazwy miasta “Marggrabowa” zamiast nazwy niemieckiej, która by brzmiała Markgrafenstadt. Miasto zostało założone przez Albrechta, księcia Prus, lennika Polski, 1 stycznia 1560 roku. Nazwa pochodzi od polskiego słowa margrabia, tytułu księcia jako margrabiego Brandenburgii-Ansbach, poprzez dodanie przyrostka „-owa”, który jest typowy w Polsce dla nazw miejscowych pochodzących od imion i tytułów osobistych.
Informacja Hennenbergera o mieście Marggrabowa:

Marggrabowa V, 27. (niem. Marggraffstadt) zostało założone w roku 1560 przez margrabiego Abrechta Starszego (der Elter), o bardzo chwalebnych zasługach.
To wielka koncepcja. Sam rynek ma osiem i pół morgi, chociaż nigdy nie widziałem niczego o podobnych rozmiarach.
Ich dawny starosta (Hauptmann) Lorentz von Halle, miał się założyć, że kiedy zatrzyma się z 400 jeźdźcami w jednym miejscu na rynku, to nie będą widoczni z innym miejsc na tym samym rynku, gdyż jest nieco górzysty.
Jest on przeznaczone dla 300 obywateli i posiada przywileje. W herbie znajduje się połowa czerwonego orła i czarno-białe pole.
Hennenberger pisał, że rynek ma osiem i pół morgi (Der Marckt hat allein achthalb Morgen), Morga chełmińska = 0,5985 ha, czyli 5,09 ha.

Informacje o mieście Marggrabowa, o wielkim oleckim rynku i herbie miasta. Henneberger C., Erclerung der preussischen groessern Landtafel oder Mappen [...] Königsberg: Osterberger, 1595. S. 266.

Oficjalny akt lokacji miasta Marggrabowa.

Dla utworzenia tego miasta przeznaczono 111 włók (1993 ha) położonych przy jeziorach Oleckim Wielkim i Oleckim Małym. Włóki te zostały oznaczone i wymierzone.
Ze 111 włók (1993 ha) 4 włóki (71,8 ha) przekazano na uposażenie parafii, a pozostałe 107 (1921,2 ha) włók podzielono na ogrodzenie miasta i budynki w mieście dla 300 mieszczan. 5 włók (89,8 ha) przeznaczono pod parcele przyrynkowe dla 80 mieszczan (po 1,1 ha), a 22 włóki (395 ha) podzielono między 220 obywateli (po 1,8 ha), którzy mieli zamieszkać przy bocznych uliczkach). Posiadacze 80 domów przyrynkowych otrzymali dodatkowo po jednej włóce na gruntach miejskich (1436,4).
Nastąpiło wytyczenie rynku o powierzchni dwanaście morgów(12 * 0,5985 ha, czyli 7,18 ha) i poszczególnych ulic. Szerokość uliczek wynosiła dwa pręty (8,6 m). Każda parcela budowlana miała długość dziesięć prętów długa (43,2 m) i szerokość 3 pręty (13 m).
Pod budowę kościoła przyznano parcelę o długości piętnaście prętów (64,8 m) i szerokości dziesięć prętów (43,2 m). Cmentarz zaplanowano o powierzchni dwóch morgów (1,2 ha). (Dzieje Olecka. S. 82).

Granice miasta według planu miasta z XVIII wieku. Pomiar powierzchni (110 ha) na podstawie Geoportalu. https://www.geoportal.gov.pl

Miasto pozostawało pod zwierzchnictwem Polski aż do 1657 r., kiedy to Prusy Książęce uzyskały niepodległość. W 1701 r. stało się częścią Królestwa Prus, a w 1871 roku częścią Cesarstwa Niemieckiego. W latach 1818-1933 Marggrabowa była stolicą powiatu oleckowskiego (niem. Kreis Oletzko ) w prowincji Prusy Wschodnie.

Według historyka Hennenbergera założenie Olecka łączy się ze spotkaniem w domku myśliwskim księcia Albrechta w 1560 r. z królem polskim Zygmuntem Augustem. Okazją do spotkania miało być wspólne polowanie w puszczy. Zgodnie z innym przekazem Marggrabowę założył książę Albrecht Hohenzollern z wdzięczności za uratowanie życia podczas polowania przez pustelnika z puszczy.

Przywilej lokacyjny z 1 stycznia 1560 r. Chłosta J., Olecko w latach 1914-1945 w: Dzieje Olecka 1560-2010, red. S. Achremczyk, Olecko 2010.

Lokując miasto pośród lasów w 1560 r. książę miał nadzieję na ożywienie gospodarze pogranicza Prus i Litwy. Projektodawcy nowego miasta sądzili, że dla kupców wędrujących traktami miasto położone w miejscu, gdzie „droga handlowa między Oleckim Wielkim Jeziorem a Oleckim Małym Jeziorem przekracza Legę”, może stać się ważnym przystankiem, punktem wymiany towarów na granicy Prus Książęcych, Litwy i Korony. Dali mu więc ogromny rynek i prawo urządzenia. Prócz wszystkich zwykłych targów, aż czterech jarmarków rocznie.
Symbolem zamierzeń i planów stał się olecki rynek, uznawany za największy w państwie pruskim, a później niemieckim. Wymiary oleckiego rynku są szczególne.

W najstarszym zachowanym źródle z 1595 r. Caspara Hennenbergera dotyczącym przeszłości Prus "Erclerung der Preussischen grössern Landtaffel" opisuje się niezwykłe rozmiary rynku oleckiego i przytacza legendę, według której ówczesny starosta straduński, Wawrzyniec von Halle, założył się z kimś zamożnym o większą sumę, że jeżeli stanie na jednym końcu rynku na czele czterystu jeźdźców, to nie będzie widoczny z jego drugiego krańca.

Widok na olecki rynek (stan około 1930 roku). Ze zbiorów Z. Bereśniewicza. Grafika opracowana cyfrowo (gemini.google.com).

Na wzgórzu stanął kościół, a obok budynek ratusza. Osadnictwo postępowało wolno, po stu latach pierzeje rynku nie zostały całkowicie zabudowane kamienicami. Nadzieje na szybki rozwój gospodarczy Olecka nie sprawdziły się. Rozwój miasta hamowały klęski żywiołowe: pożary, epidemie, zniszczenia wojenne. Niski stan higieny w mieście sprzyjał rozprzestrzenianiu się chorób. Ludzie żyli krótko, gdyż lekarzy nie było tu aż do XIX w.

Prawdopodobnie równocześnie z lokacją Olecka (1560) powstał folwark książęcy w Seedranken (Sedrankach), gdyż wówczas nazywano go nowym folwarkiem; stał się on ukoronowaniem działalności kolonizacyjnej Krzysztofa von Glaubitza. W 1565 r. Urząd starosty (Hauptamt Oletzko) znalazł nowa siedzibę w dworze przy tym gospodarstwie, który Caspar Henneberger określił jako „Oletzko Ampthoff” (Olecko – siedziba urzędu, dworu urzędu).

Nazwa Olecko (Oletzko) została przeniesiona na cały obszar w granicach dzisiejszego powiatu oleckiego. Wcześniej te niezasiedlone tereny nazywano puszczą straduńską lub lasami oleckimi. W latach 1561 – 1569 urząd starosty oleckiego sprawował Lorenz von Halle (Reinke), który podczas swego urzędowania zaczął nazywać się starostą oleckim (Hauptmann von Oletzko).
W 1721 r. założono biuro domeny Olecko (Domänenamt Oletzko) w folwarku Sedranki (Vorwerk Seedranken). W 1785 r. Sedranki były królewskim folwarkiem (königliches Vorwerk).
W 1789 r. w skład domeny Sedranki wchodził folwark (Vorwerk) i 23 wsi z 449 gospodarstwami.

Straduny w publikacji Johanna Friedricha Goldbecka. Goldbeck J. F., Volständige Topographie vom Litthauischen Cammer-Departement von 1785. Herausgegeben von Johann Friedrich Goldbeck Erzpriester zu Schaken. Königsberg und Leipzig 1785. S. 39.

Około 1800 r. Sedranki były domeną państwową, która była siedzibą urzędu domeny (Sitz des Domänenamtes) dla całego powiatu. W obrębie Sedrank wyróżniano także leśniczówkę (Försterei) oraz majątek (Gut), który nosił nazwę Lassek. W wyniku kryzysu finansowego po wojnach napoleońskich w 1809 r. Fryderyk Wilhelm III, zniósł edyktem dekret o niezbywalności domen, który był wydany przez Fryderyka Wilhelma w 1713 r. W 1890 roku Sedranki nadal były na liście istniejących domen państwowych.

W Księstwie Pruskim i późniejszym Królestwo Prus, domeny były podstawą finansów państwa. Pojęcie „domen” oznaczało dobra należące bezpośrednio do państwa lub monarchy — czyli ziemie, folwarki, lasy, młyny, karczmy i inne majątki zarządzane przez administrację książęcą albo królewską. Dochody z czynszów, pańszczyzny, sprzedaży drewna czy produkcji rolnej finansowały dwór, wojsko i administrację. Chłopi zamieszkujący domeny podlegali bezpośrednio urzędnikom państwowym. Państwo miało więc większą kontrolę nad podatkami i obowiązkami chłopów. W tym okresie domeny były zarządzane przez specjalnych urzędników — kameralistów lub starostów domenalnych.
W XVIII wieku zarządcy domen w Prusach nosili różne nazwy zależnie od szczebla administracji i rodzaju majątku. Najczęściej spotykani byli:
Amtmann (pol. amtman) — podstawowy zarządca domeny lub urzędu domenalnego. Odpowiadał za gospodarkę majątku, pobór czynszów i nadzór nad chłopami.
Domänenpächter — dzierżawca domeny państwowej, jeśli domena była oddawana w dzierżawę prywatnej osobie.
Kammerrat lub Kriegs- und Domänenrat — wyżsi urzędnicy kameralni nadzorujący domeny w większych okręgach administracyjnych.
Landrat — urząd bardziej administracyjny i powiatowy, ale często współpracował z administracją domenalną.
Domäneninspektor (Inspektor domenalny) - nadzorował produkcję rolną i finanse większych majątków.
Na terenach dawnych Prus Wschodnich często używano też polskich określeń: ekonom, administrator domeny, rządca królewski.
W dokumentach z XVIII wieku można spotkać również nazwę: urząd domenalny (Domänenamt albo po prostu Amt), czyli instytucję zarządzającą całym kompleksem dóbr państwowych.

Położenia miasta Marggrabowa oraz bud myśliwskich Oletzko. Caspar Henneberger's Grosse Landtafel von Preussen: In 9 Blättern (1. Ausg. vom Jahre 1576); von neuem in d. Größe d. Originals hrsg durch d. königl. physik.-ökonom. Ges. zu Königsberg i. Pr. im Jahre 1863.

W 1654 roku starosta książęcy Krzysztof Albrecht von Schönaich nad Jeziorem Oleckim Wielkim rozpoczął budowę okazałego zamku. Położony był naprzeciw miasta, po drugiej stronie Legi.
Na planie miasta Olecka z XVIII wieku w książce Christiana Grigata "Die Geschichte des Kreises", zaznaczono jeszcze miejsce po starm zamku lub grodzisku (alte Burganlage). Promienisty kształt na planie (oznaczajacy kopiec) sugeruje, że to mogło to być grodzisko lub relikt wieży/motte.

Zamek olecki (4) i grodzisko (alte Burganlage) na planie z XVIII wieku. Z książki: Grigat Ch., Die Geschichte des Kreises Treuburg, 1938.

Od południa, od Stradun do zamku prowadziła ulica, która początkowo nazywała się Zamkową (Schloss Straße). Po wytyczeniu ulic do młyna i rynku dalsza jej część nazwana została Wieliczkowską (Wielitzken Straße). Po obu stronach ulicy zasiedlano kolejne miejsca przez rzemieślników związanych z zamkiem (kowali, garncarzy, rymarzy itp). Domy wznoszono wzdłuż ulicy między Jeziorem Oleckie Wielkie i podmokłymi łąkami na południu, które potem zostały zmeliorowane. Takie tereny nazywano "Holländerei" a po polski Olądrami. Dlatego potem ulicę nazwano Holländer Straße (Holenderską). Po 1945 roku ulicy nadano nazwę Mazurska.

Ulice Olecka na planie z 1793. Z książki: Grigat Ch., Die Geschichte des Kreises Treuburg, 1938 Na planie zaznaczono wzgórze z kościołem, cmentarzem i położonym obok ratuszem.

Widok od strony północnej na dawny zamek w Olecku (Oletzko). Rysunek wykonał J. Kunicki na podstawie opisów historycznych oraz przy pomocy ChatGPT.

Widok od strony południowej na dawny zamek w Olecku (Oletzko). Rysunek wykonał J. Kunicki na podstawie opisów historycznych oraz przy pomocy ChatGPT.

Miasto zaplanowane zostało w regularnym kształcie wokół rynku, z dokładnie wymierzonymi pod zabudowę parcelami. Nad miastem dominowała wieża usytuowanego na wzgórzu w obrębie rynku kościoła. Od rynku odchodziły prostopadłe ulice, prowadzące do bram miejskich (Wieliczkowskiej, Szpitalnej, Jaśkowskiej, Kukowskiej i Sedraneckiej). Bramy miejskie były w tym czasie wydzierżawiane: Mateusz Woywodo i Jerzy Weydekampf wzięli w arendę bramy zamykające ulice Wieliczkowską (obecnie Mazurska) i Szpitalną (Nocznickiego) i płacili za nie 38 talarów; Michał Buchholz dzierżawił bramę kukowską (Kolejową) płacąc tylko 14 Rth i 30 gr.; za bramę sedranecką Paweł Wielgojan płacił 27, a za jaśkowską Daniel Niezgoda 25 talarów.

Widok na miasto, ulica Mazurska (stan około 1930 roku). Ze zbiorów Z. Bereśniewicza.

Ulice nie były jednak brukowane, więc w czasie ulewnych deszczy i wiosennych roztopów spływały błotem. Komunikację po mieście ułatwiały przerzucone przez Legę kładki, z których w XVIII wieku dwie prowadziły do zamku, dwie kolejne znajdowały się od strony południowej przy spiętrzeniu rzeki przy młynie, ostatni zaś mostek prowadził do drogi w kierunku na Ełk (dzisiaj ulica Nocznickiego). Kiedy zapadał zmierzch, na ulice wychodziły z kołatkami straże miejskie, ogłaszając o godzinie 22 ciszę nocną i pilnując, aby nikt nie zakłócał nocnego odpoczynku mieszkańcom.

Marggrabowa: Plan. Fundacja książęca. XVI wiek skala 1:10400. Die Schöne Ostpreussen. Von Baurat Professor Dr. Dethlefsen. Mit Hundertvierundzwanzig Bildern. München. R. Piper und Co. / Verlag. 1916. S. 55.

Spis nazw na podstawie planu miasta z XVI wieku..
Schloss Str. – Zamkowa.
Deutsche Str. – Niemiecka.
Berg Str. – Górska .
Wielitzker Str. – Wieliczkowska.
Mühlen Str. – Młyńska.
Czymochener Str. – Cimochowska.
Wasser Str. – Wodna.
Schlachthaus Str. – Rzeźnicka.
Fluss Str. – Rzeczna.
Schmiede Str. – Kowalska.
See Str. – Jeziorna.
Stiller Str. – Cicha.
Kukower Str. – Kukowska.
Kukower -Mittel - Kukowska –Środkowa.
Jasker Str. – Jaśkowska.
Seedranker Str. – Sedranecka.
Lassek Str. – droga do Lassek.
Chausse nach Dullen – szosa do Duł.
Kirche – Kościół.

Pierwszym i najstarszym wykazem obywateli Margrabowej jest spis sporządzony 24 marca 1593 roku przez pisarza miejskiego Paula Ernstha. Powstał on przy okazji składania przez mieszkańców tego miasta przysiegi na wierność elektorowi Jerzemu Fryderykowi, który jednak przybył nie do Margrabowej, a do Pisza. Tam też dotarło na własny koszt czterech rajców oleckich celem złożenia w imieniu miasta przysięgi lennej. Wykaz z 1593 roku zawiera 32 nazwiska; co ciekawe oprócz 31 obywateli miasta występuje w spisie jeden szlachcic – Heinrich Zenger. Oprócz dwóch grup rzemieślników, które wymieniał przywilej lokacyjny (rzeźnicy i piekarze), w końcu XVI wieku odnotowano w mieście przedstawicieli innych ważnych rzemiosł. Wkrótce pojawili się kowale, krawcy, kołodzieje, bednarze i inni.

Listę obywateli Marggrabowej z 1593 roku otwierają: Stanisław Kosigk i Gregor Ussdowski. Przy trzech nazwiskach bądź tylko imionach pojawiają się zawody: dwóch łaziebników to George Schot i Peter, a ślusarz to Hans Holstein. Przypuszczać można, że wymieniony w spisie Caspar o nazwisku Kleinschmiedt, wykonywał właśnie zawód ślusarza. W spisie zwraca uwagę obecność aż trzech osób o nazwisku Schotte (Hans, Wilhelm, Thomas) i dwóch o nazwisku Wissniack (Woiteck i Frantz). Ciekawe jest też użycie fonetycznego zapisu polskiego imienia Jhan przy niemiecko brzmiącym nazwisku Kürschner (prawdopodobnie z zawodu kuśnierz), a dalej przy nazwiskach: Czesla (Zziesa), Wielki, Markowsski. Osoby o polsko brzmiących nazwiskach stanowią w wymienionym spisie około 40% wszystkich występujących w spisie. Są to oprócz już wymienionych: Matthis Masur, Alex Plozitzka, Czeschla (Zeschin), Wissotzki, Jurek Samsin, Michael von Jaschkenn, Micolai Grubel, Joseph Wieduscigk, Andreas Trsonnek. Jedno nazwisko Michael Sadawi wydaje się mieć pruski bądź litewski rodowód. Pozostali mieszkańcy to: Dignatius Zimmerman, Raphael Lichofer, Peter Willingk, Paul Sneider i dwóch o imionach bądź nazwiskach: Urban i Florian.

Z kolei spis z 1634 r. stanowi tzw. Muster-Register, czyli zestawienie osób zobowiązanych do stawienia się w razie zagrożenia miasta z bronią. Wykaz rozróżnia dwie grupy obywateli Olecka (Hübner), czyli posiadaczy działek położonych przy rynku oraz właścicieli placów (Plätzner), przy ulicach: Bergstrasse, Mühlenstrasse, Schlossstrasse, Holländerstrasse, Poststrasse, Schmiedstrasse, Lötznerstrasse i Goldaperstrasse.
Pierwsza grupa zamożniejszych obywateli Olecka liczy 55 nazwisk. Listę tę rozpoczynają Albertus Columbus i Jacob Donaldson, ale dalej pojawiają się swojsko brzmiące nazwiska, jak: Jan Kalenzinski, Paul Slawny, Matthes Czesla, Callinofski, Lakomy, Woyewoda, Jan Dudek, Ertmann Monetha, Woytek Chytrek, Muzianka, Moyses Kolenko, Jan Pizko.
Druga grupa to łącznie 103 osoby mieszkające w bocznych przyrynkowych uliczkach. Większość mieszkała przy ulicy Wieliczkowskiej (Wielitzker Gasse) - 30 osób, która przed 1945 rokiem nosiła nazwę Schlossstrasse i Holländerstrasse, oraz przy ulicy Szpitalnej (Spithal-Gasse), poźniejszej Poststrasse - 26 osób. W kilku przypadkach przy ulicy Wieliczkowskiej znajdujemy mieszkańców nie wymienionych z nazwiska, lecz tylko pełnione przez nich urzędy: pisarz starostwa (Amptschreiber) i strażnik bramny (Thorwachter).

Mniejsze grupy obywateli Margrabowej zamieszkiwały przy uliczce Podgórnej na podzamczu (Die Gasse unterm Berge) noszącej przed 1945 rokiem nazwę “Bergstrasse” (8 osób), przy ulicy Młyńskiej (10 osób), przy ulicy Jaśkowskiej (Jaschker Gasse) – przed wojną Lötzner Strasse (12 osób), przy ulicy Sedraneckiej (Die Gasse nach Seedranken) – przed wojną Goldaper Strasse (9 osób) oraz uliczka za domem Milewskiego (die Gasse hinterm Mylewski – przed wojną Schmiedstrasse (Kowalska) (8 osób). Niektórzy mieszkańcy byli na tyle zamożni, że posiadali dwa domy, jak na przykład Jacob Donaldson, występujący zarówno w spisie domów przyrynkowych, jak też przy bocznej ulicy Młyńskiej, oraz Jan Pizko występujący w spisie także dwukrotnie: raz jako właściciel domu przy rynku, a drugi raz jako właściciel domu przy ulicy Jaśkowskiej. Wśród wymienionych w drugiej grupie “Kleinbürger” wiele nazwisk ma polskie brzmienie: Jurek Lempica, Jan Koszlowski, Wolezko, Pschianka, Wielgojan, Polack, Sobotka, Jacob Sdunek, Koschiorek, Borofski, Wissowaty, Augustin Saniewski, Casper Wittkofski, Krajewski, Ridzewski, Michel Bednarzik, Jan Grzegorzik, Zigan, Bobrofski, Jan Sokolowski, Merten Trzonek, Bartosch Doliwa, Orzechowski, Nowagk, Schikora, Seroka, Pietruchnik, Matthes Skwarka, Bartosch Konzialka.

Tak więc w 1634 roku miasto zamieszkiwane przez 158 rodzin mogło liczyć 869 osób, a jeśli do tego dodamy mieszkańców przedmieść, załogę zamku i pracowników folwarku zamkowego, wtedy liczba ta mogłaby się zbliżyć do tysiąca.

Nowo przyjęci obywatele miasta Margrabowa musieli zaraz po objęciu rządów przez nowego władcę złożyć mu hołd (Erbeid) jako panu zwierzchniemu. W maju 1639 roku Christoph Joachim von Packmohr przesłał ze Stradun do Królewca spis mieszkańców Margrabowej, którzy jeszcze nie złożyli księciu hołdu. Byli to: Raphael Kleszcziefski, Jan Sobotka, Paul Slawny, Mathes Czieschla, Salomon Skomentzki, Peter Sobotka, Jan Stankoitz, Jacob Fischer, Casimir Sobotka, Philip Hoffman, Jan Glinski, Wojtek Sobotka, Christoff Wiederbohrn, Martzinofski, Stasch Klimaschefski, Andres Sabielni, Hans Gau, Heinrich Kreutner, Matthes Gottuck, Thomas Suber, Hans Wolgemuth, Matthes Brodtis, Michel Soldau, Heinrich Klewald, Christoff Bähr, Christoff Schreuber, Woiteck Piontek, Matthes Masurztigk, Michel Plato, Adam Sawoleck, Andres Koffnatzki, Heinrich Hein, Matthes Sastrusin, Matthes Nawofski, Paul Beurak, Christoff Benedict, Georg Grzegorsefski, Jacob Sdunek, Jan Sulejko, Andres Truhun, Stasch Kidda, Stasch Schlodzianofski, Jan Narejko, Trojan Orsechofski (Orzechowski), Christoff Pausick, Matthes Masurtzigk, Peter Sawojko, Friedrich Stusitzigk, Hans Schwingdich, Peter Babzinski. ( "Dzieje Olecka" S. 111.).

Plan Olecka z XVIII wieku. 1. kościół, 2. ratusz, 3. kuźnia i staw, 4. Zamek i stare grodzisko, 5 młyn. Grigat Ch., Die Geschichte des Kreises Treuburg, 1938 Treuburg. Ein Grenzkreis in Ostpreußen Red. Klaus Krech. Kommisions-Verlag G. Rautenberg, 1990. S. 16.

Na planie miasta z końca XVIII wieku zaznaczono siedem ulic prostopadłych do rozległego rynku: Podgórną, Młyńską, Milewskiego oraz Wieliczkowską, Szpitalną, Jaśkowską i Sedranecką. Cztery ostatnie, zamknięte bramami miejskimi, wyprowadzały na trakty wiodące do Augustowa, Ełku, Lecu (Giżycka) i do Gołdapi. Na planie tym zaznaczono także najważniejsze obiekty miejskie: kościół i ratusz oraz kuźnię i staw na placu rynkowym, zamek nad jeziorem oraz młyn nad Legą. Miasto nie posiadało nigdy murów obronnych, lecz “ogrodzenie” — palisadę z grubych, zaostrzonych u góry pali drewnianych.

W połowie stulecia zaczęto modernizować drogi prowadzące do Olecka. Pierwsza droga bita, która wiodła przez miasto, była odcinkiem trasy Wystruć – Darkiejmy – Gołdap – Olecko – Ełk, która powstała w latach 1845 – 1854. Południowy jest odcinek to ulica Tunelowa (Morgen Straße) a północny to ulica Grudziądzka (Graudenzer Straße) dzisiaj Słowiańska.

W kierunku granicy - do Cimoch prowadziła inna droga, która miała początek juz przy moście na Ledze koło młyna. Po rozbudowie miasta część tej ulicy nazywano Cimochowska (Czymocher Straße) a potem Aleje Lipowe (Linden Allee) a druga część to - ulica Kościuszki (Grenz Straße - Graniczna). Miejska Rada Narodowa w 1948 roku ulicy nadała nazwę Aleja Tadeusza Kościuszki a jej dalsza część za wiaduktem kolejowym została nazwana Szosa Suwalska. Nazwę zmieniono w 2007 roku na ulicę Kościuszki.

W kierunku Jasiek prowadziła ulica Jaśkowska (Jaschken Straße, Jaschker Gasse ), która także nosiła nazwę Giżycka (Lötzener Straße). Dalsza część ulicy już za granicą miasta miała nazwę Trakt do Duł (Chausse nach Dullen).

W październiku 1946 r. radni Miejskiej Rady Narodowej podjęli decyzję aby nazwę ulicy Łuczańskiej (niem. Lötzen, dawn. pol. Łuczany, Lec) zmienić na Daszyńskiego, jednak uchwała nie weszła w życie.
Dalszą część drogi za przejazdem kolejowym nazwano Szosą Wydmińską. Nazwę ulicy Łuczańskiej zmieniono w latach pięćdziesiątych XX wieku na Dzierżyńskiego. W 1990 roku Rada Miejska nadała ulicy nazwę 11 Listopada.

Na początku dziewiętnastego wieku bardzo ważną sprawą w mieście była kwestia nowego usytuowania cmentarza. W 1810 r. władze pruskie wydały rozporządzenie, aby cmentarze zostały ulokowane poza terenem miejscowości. W tej sytuacji zebrała się miejscowa rada parafialna na czele z ówczesnym pastorem Orlowiusem, która postanowiła jednomyślnie, że „położony na wzgórzu w środku rynku cmentarz będzie dostatecznie wystarczający, jeżeli z jednej strony zostanie nieco poszerzony. To powiększone miejsce powinno być otoczone murem”. Gmina wyraziła zgodę na poniesienie przewidywanych kosztów..

Nowy cmentarz ewangelicki założony został dopiero w 1820 r. na zachodnich obrzeżach miasta, przy ulicy Jaśkowskiej (obecnie 11 listopada) na wzniesieniu nazywanym Ziegenberg (Kozia Góra - latem pasły się tam owce i kozy a zimą zjeżdżały dzieci na sankach). Stary cmentarz żydowski, który był w tym miejscu w 1880 r. został przeniesiony na ulicę Gołdapską (cmentarz żydowski został zlikwidowany w 1972 r. przy rozbudowie skrzyżowania). Opóźnienie być może było spowodowane koniecznością odkupienia gruntów pod nowy cmentarz od dotychczasowych właścicieli. W 1846 r. niespłaconą kwota kupna wynosiła 500 talarów. Poza tym w tamtych czasach miasto nie było duże. Wtedy to landrat von Morstein (właściciel majątku w Gutach) i superintendent Czygan (Czygan) polecili zburzyć mur na rynku, wyrównać teren cmentarza i obsadzić go drzewami. Najznamienitszych obywateli Margrabowej jeszcze do XVIII wieku chowano w kościele.

Cmentarz ewangelicki na mapach z 1893 i 1930 r. Na mapie z 1930 r. zaznaczono nową obwodnicę i linię kolejki wąskotorowej. Reichsamt fur Landesaufnahme. 107. Marggrabowa. Skala 1: 100 000.

W latach 1842 i 1855 – 1858 wybrukowano część rynku (teren wzdłuż domów) oraz boczne ulice miasta. W 1866 roku zakupiono i ustawiono 25 latarni, które w pełni zaspokajały potrzeby oświetleniowe w mieście. Około 1897 roku do Olecka dotarł również prąd elektryczny.

Metalowy słup o konstrukcji kratowej (z około 1930 roku) na ulicy Gołdapskiej w 2008 r.

Po 1875 r. wybudowano na terenie powiatu oleckiego drogi Kowale – Dunajek, Olecko – Wydminy oraz Wieliczki – Guty. Olecki sejmik powiatowy we wrześniu 1887 roku zadecydował o budowie szos Olecko – Mieruniszki i Olecko – Świętajno.

Kostka brukowa na ulicy Gołdapskiej. Odkryta w czasie remontu nawierzchni w 2020 r.

W latach 1906 – 1908 wybudowano w Olecku instalacje wodociągowe i kanalizacyjne.

Dawna oczyszczalnia ścieków (obecnie przepompownia) przy ulicy Batorego.

Zabytkowy hydrant przeciwpożarowy firmy z Gdańska (A.W. Müller Danzig) przy domu na ulicy Armii Krajowej nr.9.

Zabytkowy właz rewizyjny kanalizacji na rynku. Wykonana w firmie Hirsch Behrendta z Pasewalk (Mecklenburg-Vorpommern). Firma funkcjonowała do lat 30. XX w. (firma została zamknięta po dojściu Hitlera do władzy).

W XIX wieku w północnej części miasta między drogą prowadzącą do Gołdapi a Jeziorem Oleckim Wielkim członkowie Oleckiej Gildii Strzeleckiej (działającej od 1692 r.), zbudowali Ogród Strzelecki (Schützengarten). Głównym obiektami był reprezentacyjny budynek z tarasem otoczonym balustradą oraz strzelnica o 20 torach strzeleckich.

Wejście do Ogrodu Strzeleckiego w Olecku w latach dwudziestych XX wieku. Grenz R., Der Kreis Treuburg Ein ostpreußisches Heimatbuch, Zusammengestellt, im Auftrage der der Kreisgemeinschaft Treuburg, 1971. Grafika opracowana cyfrowo (gemini.google.com).

Po II wojnie światowej przez wiele lat w sali Domu Strzeleckiego działało kino. Do miasta, zazwyczaj raz w miesiącu, przyjeżdżała z Białegostoku ekipa z kinem objazdowym. Stałe kino, otwarto w mieście 25 październiku 1952 r., choć regularne seanse zaczęto organizować dopiero od następnego roku. Po przebudowie pomieszczeń według projektu architekta Alojzego Lewickiego kinu nadano nazwę „Mazur”. Kino w tym miejscu działało do czerwcu 1969 r. Obecnie obiekt ten zajmuje restauracja prywatnego hotelu „Coloseum”.

W 1896 roku po drugiej stronie Jeziora Oleckie Wielkie Gottlieb Konietzko (właściciel młyna), Karl Neumann (właściciel apteki) i Freidrich Wilhelm Czygan (posiadacz drukarni) wybudowali duży murowany kurort miejski z mieszkaniami letniskowymi. Miejsce zwano Lasek Mały (Klein Lassek) a kurort otrzymał ciekawą nazwę „Liebchensruh”. Nazwę wzięto stąd, że przewodniczący komitetu zakładającego kurort Gottlieb Koniecko do swoich znajomych zwracał się zawsze słowem „Libchen” czyli „Kochanie” , „Panie Kochany” lub „Pani Kochana”. Dlatego postanowiono zwrot wykorzystać w nazwie kurortu. Według innej wersji było to zdrobnienie jego imienia – Gottlieb (Bogumił).
W 1938 roku nieopodal kurortu zbudowano Mazurski Dwór (Masurenhof). Z miasta do kurortu, wzdłuż Jeziora Oleckie Wielkie (Grosser Oletzkoer See, Treuburger See) wytyczono trasę spacerową Uferpromenade (Promenada nadbrzeżna).

Trasa spacerowa prowadząca do „Liebchensruh” około 1930 r. Ze zbiorów Z. Bereśniewicza. Grafika opracowana cyfrowo (gemini.google.com).

Patrząc na plan miasta z okresu międzywojennego dostrzegamy, że rozbudowie infrastruktury komunalnej towarzyszył rozwój sieci dróg miejskich, które w zależności od ich przeznaczenia i standardu otrzymały zróżnicowane nazwy: aleja (Allee), ulica (Straße), uliczka (Gasse), droga (Weg), obwodnica (Ring), ścieżka nad brzegiem jeziorem (See Uferweg), nadbrzeże Legi (Lega Ufer). To zróżnicowanie semantyczne w języku niemieckim służyło pełniejszej charakterystyce poszczególnych ulic, zawierało w sobie informację na temat funkcji, jaką pełnią one w komunikacyjnej strukturze miasta.

Plan miasta Treuburg (Olecko). Treuburg Masuren Ostpreussen Deutsches grenzland. Druk: Kunst- und Lichtdruchwerk Paul Richter, Magdeburg 1938. Ze zbiorów W. Łowczyńskiego.

Wyjaśnienie znaków:
1 Rathaus und Verkehrsamt (Ratusz i Informacja Turystyczna).
2 Evangelische Kirche (Kościół ewangelicki).
3 Hotel Königlicher Hof (Królewski Dwór, Rynek 26-28, właściciel August Jungblut).
4 Hotel Salzburger Hof (Salzburski Dwór, Rynek 44, właściciel Fritz Rudzio).
5 Hotel Kronprinz (hotel Następcy tronu, Rynek 63/64, właściciel Kurt Dörfer).
6 Poczta (Postamt).
7 Stacja kolejowa (Bahnhof).
8 Fremdenheim Berger (Pensjonat Bergera, Grudziądzka 6, właściciel Heinrich Berger).
9. Szpital Powiatowy (Kreikrankenhaus).
10 Schronisko młodzieżowe (Jugendherberge).
11 Powiatowy pomnik wojenny i obiekty sportowe (Kreikriegerdenkmal und Sportanlage).
12 Port żeglarski (Seglerhafen).
13 Landratsamt und Kreihaus (Biuro starosty i Starostwo Powiatowe).
14 Katholische Kirche (Kościół katolicki).
15 Gasthaus Liebchensruh (gościniec, miły, kochany odpoczynek).
16 Stadtwald, Gashaus und Försterei (Las miejski, gościniec, leśniczówka).

Obiekty podpisane na planie:
See Uferweg - ścieżka nad brzegiem jeziora,
Treuburger See – Jezioro Oleckie Wielkie
Badestrand - plaża, kąpielisko,
Badeanstalt – zakład kąpielowy, kąpielisko,
Deutsche Straße – ulica Niemiecka,
Lindenallee – Aleja Lipowa,
Grenzestraße - ulica Graniczna,
Über Reuss zur Grenze – Przez Reuss (Cimochy) do granicy
Adol Hitler Platz – plac Adolfa Hitlera,
Goldaper Straße - ulica Gołdapska,
Lötzener Chaussee – szosa do Giżycka,
Nach Goldap – do Gołdapi,
Hindenburgring – obwodnica Hindenburga,
Ludendorffring - obwodnica Ludendorffa,
Nach Lötzen – do Giżycka,
Nach Insterburg - do Wystruci, (ros. Черняховск),
Bahnhofstraße - Kolejowa (obecnie Kolejowa)
Zum Kurhaus Lebchensruh – go kurortu „kochany wypoczynek”,
Morgenstraße – ulica Morgena,
Kleinbahn – kolejka wąskotorowa,
Lega nach zum Klein Oletzkoer See – Lega do Jeziora Oleckie Wielkie,
Nach Reuss – do Cimoch,
Schwentainer Chaussee – szosa do Świętajna.

Pod koniec lat trzydziestych XX wieku zbudowano na zachód od miasta nową drogę która umożliwiała przejazd z Gołdapi do Ełku omijając centrum Olecka - ulicy nadano nazwy Ludendorffring (obwodnica Ludendorfa) i Hindenburgring (obwodnica Hindenburga). Krótka ulica między obwodnicą a ulicą Kolejową (fragment dawnej drogi prowadzącej do Ełku) została nazwana Morgen Straße.

Mleczarnia z 1926 r., obwodnica Hindenburgring (Wojska Polskiego) i linia kolejki wąskotorowej. Grenz R., Der Kreis Treuburg. Ein ostpreußisches Heimatbuch. Verlag Alfred Czygan, Treuburg, jetz Lübeck 1971. S. 128. Grafika opracowana cyfrowo (gemini.google.com).

Szkoła i szpital przy ulicy Grudziądzkiej (Graudenzerstraße) dzisiaj Słowiańska. Po prawej stronie Hindenburgring (Wojska Polskiego) około 1930 r. Ze zbiorów Z. Bereśniewicza. Grafika opracowana cyfrowo (gemini.google.com).

W latach trzydziestych XX wieku nowej ulicy prowadzącej do oczyszczalni ścieków nadano nazwę Busse Straße, od nazwiska płk Hansa Busse komendanta „Feste Boyen” w Giżycku. Od 5 do 18 sierpnia 1914 roku zorganizował obronę Olecka przed nacierającymi wojskami rosyjskimi.
Po zakończeniu I wojny światowej wieku ścieżce prowadzącej wokół Jeziora Oleckie Wielkie nadano nazwę Eichhorn Weg a drewniany most przez Legę nazwano Eichhorn Brücke - na cześć pruskiego generała Hermanna von Eichhorna (obecnie Długi Most). Starosta Olecki Georg Maeckelburg planował upamiętnienie wydarzeń I wojny światowej. Chciał zaprosić do miasta Hermanna von Eichhorna, który wyraził chęć przyjazdu, jednak nie przyjechał, gdyż zginął 30 lipca 1918 r. w Kijowie, zamordowany przez zamachowca. Generał Eichhorn na początku 1915 roku był dowódcą X Armii niemieckiej, która odegrała decydującą rolę w zwycięstwie w "bitwie zimowej". W tym czasie generał ze swoim sztabem przebywał w Olecku na Placu Zamkowym.
Ścieżka miała początek koło Kamiennego Mostu (Steinernenbrücke) i dalej prowadziła przez Długi Most (Langebrücke) koło plaży miejskiej, obok Sedraneckiej Góry (Seedranker Berg, znana była również pod nazwą Augustaberg, był wzniesieniem należącym do domeny Sedranki) do Mazurskiego Dworu (Masurenhof) i kurortu Liebchensruh.

Liebchensruh około 1910 roku. Ze zbiorów Z. Bereśniewicza. Grafika opracowana cyfrowo (gemini.google.com).

Dworek Mazurski (Masurenhof) około 1935 roku. Ze zbiorów Z. Bereśniewicza. Grafika opracowana cyfrowo (gemini.google.com).

Następnie ścieżka prowadziła wokół Jeziora Oleckie Wielkie (Grosser Oletzkoer See, Treuburger See), obok pagórka Szubienica (Galgen Berg), wokół Szyjki (Lange Eck) i z powrotem do Kamiennego Mostu. W 2004 r. po przebudowie trasy spacerowej, przyjęto nazwę Wiewiórcza Ścieżka.

Widok z lotu ptaka na pomnik wojenny i obiekty sportowe w 1930 r. Treuburg. Ein Grenzkreis in Ostpreußen Red. Klaus Krech. Kommisions-Verlag G. Rautenberg, 1990. S. 174. Grafika opracowana cyfrowo (gemini.google.com).

19 lipca 1925 roku z inicjatywy starosty powiatowego Brunona Wachsmanna (1888–1951) na terenie istniejącego wcześniej Ogrodu Strzeleckiego w północnej części Olecka, na obszarze ok. 14 ha między szosą Olecko–Gołdap a Jeziorem Oleckim Wielkim, rozpoczęto budowę Powiatowego Pomnika Wojennego (niem. Kreiskriegerdenkmal). Po wschodniej stronie pomnika wybudowano łukowaty wiadukt nad linią kolejki wąskotorowej.
Budowę pomnika i kompleksu sportowego zakończono 11 września 1927 r. Wokół pomnika zbudowano stadiony sportowe, plażę z molo (1924), hipodrom, korty tenisowe. Zespół obiektów nazwano „Parkiem Hindenburga”. Po 1945 r. zlikwidowano metalowe litery, usunięto cokół z górnej platformy.

Rysunek przedstawia kompleks sportowy i widok na Olecko okołom 1930 r. Treuburg. Ein Grenzkreis in Ostpreußen, red. Krech K., Kommisions-Verlag G., Rautenberg 1990. S. 172-173. Grafika opracowana cyfrowo (gemini.google.com).

W 1948 roku uchwałą Miejskiej Rady Narodowej nazwę Parku Hindenburga zmieniono na Park im. Generała Świerczewskiego. Rada Miejska w 29 maja 2003 r. zmieniła nazwę na Park Sportu i Rekreacji.
W parku, w pobliżu pomnika, posadzono wiele drzew (głównie dęby i lipy), aby uczcić 450. rocznicę założenia miasta. Sadzonki drzew sfinansowali darczyńcy z Polski i zagranicy (głównie byli mieszkańcy Olecka).

Drogi prowadzące do Olecka na mapie Kreis Oletzko ; Neue Spezialkarte des Kreises Oletzko. Oskar Eulitz Verlag. Lissa. 1914

Dwie ulice Szpitalne, jakie posiadało miasto w różnych okresach swojej historii, wskazują jednoznacznie, że mieściły się przy nich niegdyś, jak byśmy dziś powiedzieli, placówki opieki zdrowotnej. Pierwsza z nich w porządku chronologicznym to dzisiejsza ulica Nocznickiego (Pocztowa). Jej nazwa została upamiętniona na owym wykazie z roku 1634.

Ulica Hospital Str. (Nocznickiego). Na planie miasta z XVI wieku. Die Schöne Ostpreussen. Von Baurat Professor Dr. Dethlefsen. Mit Hundertvierundzwanzig Bildern. München. R. Piper und Co. / Verlag. 1916. S. 55.

Inna z ulic miejskich otrzymała tę samą nazwę chyba znacznie później. Nosiła ją dzisiejsza ulica Składowa. Ówczesna LazarettStraße była prawdopodobnie miejscem, gdzie znajdował się szpital wojskowy, ale trudno ustalić, kiedy tam został zbudowany i jak długo istniał, mając na uwadze zawiłe i zmienne koleje losu oleckiego garnizonu.
Nowoczesny szpital w mieście powstał dopiero w roku 1908. Tym razem ulica, przy której stanął, nie nosiła już nazwy Szpitalna. W latach międzywojennych ulica nazywała się Graudenz Straße ( Grudziądzka, obecnie Słowiańska). Łączyła ona dwie ulice wylotowe na zachodniej stronie miasta – Giżycką i Gołdapską – w czasie, kiedy nie istniała jeszcze obwodnica nazwana imieniem Hindenburga i Ludendorffa. Wychodziło się z niej od strony północnej na cmentarz żydowski a w kierunku południowym prowadziła wprost na cmentarz ewangelicki, założony w tym miejscu w roku 1820. Pierwsze domy tam zbudowano dopiero w XX wieku.

Szpital przy ulicy Słowiańskiej zbudowany w 1908 r.

Krótko po wojnie ulica Berg Straße miała nazwę Witolda a w 1948 roku zmieniono nazwę na 1 Maja. Dzisiejsza ulica 11 Listopada miała nazwę Dzierżyńskiego a Armii Krajowej miała nazwę Armii Czerwonej.

Przedwojennej ulicy Ogrodowej (Gartenstraße) Stodolnej w 1948 roku nadano nazwę Wodociągowa. W 1966 roku Do Miejskiej Rady narodowej 18 sierpnia 1966 roku wpłynęło pismo od Franciszka Łukaszewicza, zamieszkałego przy ul. Stodolnej 31, z prośbą o zmianę nazwy ulicy, która według niego nie miała żadnego uzasadnienia, na ul. Zieloną. Prośbę rozpatrzono pozytywnie.

Przedwojennej ulicy Hafen Straße (Portowa) w 1948 roku została nadana nazwa Kwiatowa. Była uważana za najładniejszą, willową ulicę Olecka. W 1960 roku z okazji 400 lecia założenia miasta nazwę zmieniono na Karola Sembrzyckiego. Upamiętniając zasłużonych dla Mazur działaczy narodowych Karola i Jana Karola Sembrzyckich - ojca i syna. Przy ulicy Sembrzyckiego 6 w jednorodzinnym domu, mieszkał Zbigniew Herbert - przebywając na wczasach w Olecku w 1983 i 1984 roku. W domu tym żył i pracował Feliks Jordan-Lubierzyński (1883-1965) - pierwszy po II wojnie światowej burmistrz Olecka.

Ulica Przytorowa około 1960 r. 400 lat Olecka. Komitet Organizacyjny Obchodów 400-lecia Olecka. Białostockie Zakłady Graficzne 1960. S. 13. Grafika opracowana cyfrowo (gemini.google.com).

W latach 30. XX wieku rynek przemianowano na Adolf Hitler Platz, ale w użyciu była również nazwa Markt (Rynek). W 1946 roku władze miasta rynkowi nadały nazwę Plac Wolności (Prot.6.pkt.7c z 5.04.1946r.). Po 1980 roku pojawiły się propozycje aby zmienić nazwę. Pisano wtedy: " ... nazwę ustanowiono wprawdzie w czasach, gdy wolności nie było i na cześć wojsk, które ów plac zniszczyły, ale pozostało słowo „wolność”, które dziś oznacza to, co oznaczać powinno i honoruje tych, którzy o tę rzeczywistą wolność walczyli i ją wywalczyli." Nazwa Plac Wolności pozostała.

Dzisiejsza ulica Nocznickiego przed wojną nosiła nazwę Post Straße (Pocztowa) a wcześniej Spithal-Gasse (Szpitalna) a po wojnie do 1948 roku ulica Poznańska.

Centrum miasta na planie: Stadtplan Treuburg. Z książki: Treuburg. Ein Grenzkreis in Ostpreußen Red. Klaus Krech. Kommisions-Verlag G. Rautenberg, 1990.

Dzisiejsza ulica Gołdapska po założeniu miasta miała nazwę Die Gasse nach Seedranken (Sedranecka) a potem nazwę Goldaper Straße (Gołdapska). Po 1945 roku używano nazwy Gołdapska. W 1948 roku nadano nazwę Mielczarskiego (od nazwiska Romuald Mielczarski - współtwórca polskiej spółdzielczości i działacz niepodległościowy) a dalszej część tej ulicy nadano nazwę Szosa Gołdapska. W latch pięćdziesiątych XX wieku powtórnie zmieniono nazwę na Armii Czerwonej. W 1990 roku uchwałą Rady Miejskiej zmieniono nazwę ulicy na Armii Krajowej i Gołdapską.

W 2000 roku przy ulicy Gołdapskiej uruchomiono nowy zakład wyspecjalizowany w produkcji mebli z drewna litego. Firma stała się jednym z największych pracodawców w regionie i wieloletnim partnerem IKEA. Firma ZPU PRAWDA Sp. z o.o. została założona w sierpniu 1989 r. Początkowo przedsiębiorstwo zajmowało się produkcją zabawek pluszowych i poduszek, a w drugiej połowie lat 90. przestawiło się na wyroby sklejkowe oraz meble drewniane.

Dzisiejsza ulica Kolejowa po założeniu miasta miała nazwę Milewskiego. Stanisław Milewski był pierwszym burmistrzem miasta. W późniejszych latach ulica nosiła nazwę Kuckower Straße (Kukowska) a po wybudowaniu dworca kolejowego - Bahnhof Straße (Kolejowa). W 1954 roku odbudowany został dworzec kolejowy a ulice nadano nazwę Lenina. Po 1990 roku zmieniono nazwę ulicy na Kolejową. Przy ulicy Kolejowej 29 przed wojną mieszkał burmistrz Olecka Georg Maeckelburg (1873-1948).

Ulica Kolejowa około 1910 roku. Widok na domy Konietzko, Szkołę Rolniczą i gazownię. Ze zbiorów Z. Bereśniewicza. Grafika opracowana cyfrowo (gemini.google.com).

Ulica Tunelowa około 1910 roku. Widok na gazownię. Ze zbiorów Z. Bereśniewicza. Grafika opracowana cyfrowo (gemini.google.com).

Dzisiejsza ulica Grunwaldzka po założeniu miasta miała nazwę Młyńska. Prowadziła z rynku, przez most na Ledze do ulicy Mazurskiej. Na planie Olecka z XVI wieku jest zaznaczona ulica Deutsche Straße (Niemiecka) prowadząca z rynku do mostu na Ledze. Ta nazwa ulicy pozostała do 1945 roku.

Ulica Grunwaldzka (Deutschestraße) około 1930 roku. Ze zbiorów Z. Bereśniewicza. Grafika opracowana cyfrowo: labs.google.com.

Na planie Olecka z XVI wieku wzdłuż rzeki Lega jest zaznaczona ulica Fluss Straße (Rzeczna) a na planie z 1935 roku Lega Ufer (Nadbrzeże Legi). W 1963 roku nazwę zmieniono na Partyzantów.

Widok na most na ulicy 1 Maja około 1910 r. Ze zbiorów Ł. Skubisza. Grafika opracowana cyfrowo: labs.google.com.

Budynek dawnego browaru Johanessa Vonberga przy ulicy Partyzantów około 1975 r.

Ulica Armii Krajowej około 1910 roku. Ze zbiorów Z. Bereśniewicza. Grafika opracowana cyfrowo: labs.google.com.

Ulica Armii Krajowej około 1960 roku. Ze zbiorów Z. Bereśniewicza. Grafika opracowana cyfrowo: labs.google.com.

Ulica Mazurska (stan około 1975 roku). Autor fotografii R. Polakowski. Grafika opracowana cyfrowo: labs.google.com.

Ulica Zamkowa około 1920 r. Ze zbiorów Z. Bereśniewicza. Grafika opracowana cyfrowo: labs.google.com.

Ulica Zamkowa około 1920 r. Po prawej stronie dane budynki mieszkalne pracowników starostwa.Ze zbiorów Z. Bereśniewicza. Grafika opracowana cyfrowo: labs.google.com.

Ścieżka wzdłuż Legi od Kamiennego Mostu (Steinernenbrücke), po wschodniej stronie rzeki prowadząca koło Drewnianego Mostu (Holzbrücke) i dalej do mostu na ulicy Podgórnej (BergStraßebrücke), nazywana była Wschodnim Nadbrzeżem (Ostufer) oraz Ścieżką Filozofów (Philosophenweg). Może dlatego tak nazywano ścieżkę gdyż z tego miejsca roztaczał się piękny widok na "szemrzącą" poniżej rzekę i dalej na zaułki miasta.

Ścieżka Filozofów (Philosophenweg) i dalej Kamienny Most (Steinernenbrücke). Treuburg. Ein Grenzkreis in Ostpreußen Red. Klaus Krech. Kommisions-Verlag G. Rautenberg, 1990. S. 495. Grafika opracowana cyfrowo: labs.google.com.

Wąska ulica prowadząca od młyna w kierunku rzeki Lega nazywała się Schmiede Str. – Kowalska. Przez wiele lat znajdował się tam warsztat kowalski - Schmiedemeister Kirstein. Potem nazwa została zapomniana i ulica nosiła nazwę Müller Straße - Młynarska. Po południowej stronie tej ulicy znajdowały się warsztaty samochodowe, które w latach pięćdziesiątych XX wieku, zostały rozbudowane przy Alejach Lipowych jako Państwowy Ośrodek Maszynowy (POM).

Ulica Kowalska (Schmiedegasse). Treuburger Heimatbrief, Kreisgemeinschaft Treuburg e.V. Köln, 1991, 21. s. 97.

Ulica ta dochodziła do brodu prowadzącego przez rzekę Lega. Miejsce to służyło woźnicom do pojenia koni. Obecnie ulica nosi nazwę Jagiellońska.

Ulica Jagiellońska w pobliżu brodu przez rzekę Legę.

W latach 1933 - 1938 zbudowano 91 domków robotniczych na osiedlu nazywanym Siedlung (po polsku Osiedle ale wielu mieszkańców używało nazwy Zydlungi). Ulicom nadano nazwy pochodzące od nazwisk działaczy partii NSDAP i związane z historią Niemiec. Po II wojnie światowej nazwy zostały zmienione na nazwiska związane z polską literaturą (np. Słowackiego, Żeromskiego, Asnyka).

Ulica Słowackiego.

21 grudnia 1928 roku radni Olecka podjęli uchwałę o zmianie nazwy miasta z Marggrabowa na Treuburg, jako grodu wciąż wiernego Rzeszy (Wierny Gród). Było to swoistym uczczeniem przez Niemców wyniku plebiscytu z 1920 r.
Uchwała rady miejskiej w tej sprawie została podjęta po burzliwej debacie. Grupa radnych uparcie obstawała przy nazwie Treuburg. A kiedy ostatecznie zdecydowano o zmianie nazwy na niemiecką, jeden z radnych demonstracyjnie zaproponował nazwę Leninsstadt. Uchwała obowiązywała od początku 1929 roku. Dalej jednak powiat nazywany był oleckim. Dopiero 28 marca 1933 roku, po dojściu Hitlera do władzy, powiat przejął nową nazwę Treuburg.

1 września 1935 r. hitlerowskie Niemcy zaatakowały Polskę, a 22 czerwca 1941 r. Związek Radziecki. Po kilku latach wojny Niemcy ewakuowali mieszkańców miasta. Opuszczone miasto zostało zajęte przez Armię Czerwoną 23 stycznia 1945 roku, a następnie ponownie stało się częścią Polski na mocy zmian terytorialnych ogłoszonych na konferencji poczdamskiej w 1945 r. 3 czerwca 1945 roku na rynku w Olecku radziecki dowódca przekazał władzę nad miastem i dzielnicą Polakom. Mimo przekazania władzy przez radzieckiego dowódcę, dwuwładza trwała aż do ostatecznego opuszczenia miasta przez wojska radzieckie 15 września 1945 roku.

W 1946 r. ukazało się zarządzenie o nadaniu nowej nazwy miastu Olecko. Zarządzenie Ministrów Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 7 maja 1946 r. o przywróceniu i ustaleniu urzędowych nazw miejscowości. M.P. 1946 nr 44 poz. 85. S. 2.

W Urzędzie Miejskim w Olecku w Wydziale Rolnictwa i Gospodarki Nieruchomościami zachowała się kopia protokołu posiedzenia Miejskiej Rady Narodowej z 5 kwietnia 1948 roku (oryginał jest przechowywany w Archiwum Państwowym w Ełku), w którym zawarto Uchwałę Nr. 17 "Wnioski dotyczące zmian nazw ulic". Na podstawie treści tej uchwały można sądzić, że krótko po przejęciu władzy przez polska administrację 3 czerwca 1945 tymczasowo funkcjonowały polskie nazwy ulic, które prawnie zostały nadane dopiero 5 kwietnia 1948 roku. W tym dokumencie używane są nazwy ulic, które przetrwały do dzisiaj: 1 Maja, Aleja Zwycięstwa, Aleje Lipowe, Asnyka, Grunwaldzka, Jagiellońska, Jeziorna, Kamienna, Kasprowicza, Kiepury, Konopnickiej, Kopernika, Leśna, Ludowa, Łąkowa, Łąkowa, Mazurska, Mickiewicza, Młynowa, Moniuszki, Orzeszkowej, Parkowa, Plac Wieży Ciśnień, Plac Zamkowy, Przybyszewskiego, Przytorowa, Reymonta, Rzeźnicka, Sienkiewicza, Składowa, Słowackiego, Słowiańska, Słowiańska, Sokola, Stroma, Syrokomli, Szosa Ełcka, Środkowa, Targowa, Tartaczna, Tunelowa, Wąska, Wiejska, Słowiańska, Wiejska, Słowiańska, Wiśniowa, Wodna, Wojska Polskiego, Zamkowa, Zamostowa, Zyndrama, Żeromskiego).

Ulica Nocznickiego około 1976 roku. Autor fotografii: Tadeusz Jan Chmielewski.

Dzisiejszej ulicy Produkcyjnej (z 1982 r.) nadano nazwę Droga od Transformatorów a drodze prowadzącej do Świętajna nadano nazwę Szosa Świętowska (dzisiejsza nazwa to Szosa Świętajno). Ulicy prowadzącej od dzisiejszej 11 Listopada w kierunku szpitala nadano nazwę Szopena (Rada Miejska w 2015 roku zmieniła nazwę na Chopina). Drodze w stronę wsi Krupin nadano nazwę Trakt Markowski (Rada Miejska w 2007 roku zmieniła nazwę na Szosa do Krupina. Drodze prowadzące od ulicy Rzeźnickiej przy ogródkach działkowych w stronę oczyszczalni ścieków nadano nazwę Działkowa (dzisiaj jest to fragment ulicy Kasprowicza).

Ulica Kolejowa około 1910 roku. Treuburg. Ein Grenzkreis in Ostpreußen Red. Klaus Krech. Kommisions-Verlag G. Rautenberg, 1990. S. 74.

Ulica Kolejowa około 1920 roku. Po prawej stronie domy G. Konietzko. Ze zbiorów Z. Bereśniewicza.

W 1948 roku zostały także nadane nazwy ulicom, które dzisiaj nie istnieją (były to drogi gruntowe) np. ulica Boczna (przy ulicy Mazurskiej i Targowej), ulica Ogrodowa (droga łącząca Aleje Lipowe i ulicą Targową), ulica Wiosenna (droga przy rowie w ogrodach koło Alei Lipowych), ulica Ślepa (droga od ulicy Konopnickiej, bez wylotu), ulica Letnia (droga od ulicy Letniej do Targowej, dzisiaj to część ulicy Broniewskiego), ulica Polna (droga łącząca ulice Orzeszkowej z Żeromskiego), Droga na Zielonówek (dzisiaj droga gruntowa za stacją kolejową prowadzące w stronę ogródków działkowych), ulica Ściekowa (dzisiaj droga gruntowa prowadząca od Alei Zwycięstwa, od strony mostu do oczyszczalni ścieków). Uchwałą Rady Miejskiej w 2005 roku powyższe nazwy ulic zostały uchylone.

Nazwy nadane ulicom 3.06.1948 roku. 1. Zyndrama, 2. Wodna, 3. Kowalska, 4. Wiosenna, 5. Ogrodowa, 6. Boczna, 7. Targowa, 8. Ślepa, 9. Letnia, 10. Polna, 11. Działkowa, 12. Ściekowa.

Zmiany przebiegu ulicy Zyndrama.

W 1948 roku na liście ulic znalazła się ulica Zyndrama prowadząca od rynku w kierunku rzeki Lega (na planie miasta z 1930 roku oznaczona jako Wodna (Wasser Gasse). W latach 1971-1978 w tym miejscu wybudowano bloki mieszkalne i zmieniono przebieg tej ulicy. Obecnie biegnie ona prostopadle do ulicy Nocznickiego.

Zmiany przebiegu ulicy Ludowej.

W 1948 roku w spisie ulic znajduje sie ulica Ludowa, droga gruntowa prowadząca wzdłuż torów kolejki wąskotorowej. Około 1975 roku w czasie przebudowy skrzyżowania i zagospodarowania otaczającego terenu, ulicę poprowadzono prostopadle do Armii Krajowej
W 1969 r. powstały nowe ulice pobliżu Ludowej i Moniuszki. W następnych latach powstały tam osiedla domków jednorodzinnych. W 1969 r. placu Zebrań został na przemianowany na plac Defilad.

W latach 70. w południowej części miasta zaplanowano budowę nowego osiedle domów jednorodzinnych. Zbudowano około 120 domów.
W kwietniu 1974 roku Miejska Rada Narodowa nowemu osiedlu nadała nazwę XXX lecia PRL (mieszkańcy nazywali osiedle Hamburg lub Chamburg). Nowym ulicom nadano nazwy: Manifestu Lipcowego, Zana, Bohaterów Białostocczyzny, Mereckiego, Baczyńskiego, Prusa, Staffa, Kochanowskiego, Tuwima.

Budowa osiedla domków jednorodzinnych (stan około 1972 roku).

W 1975 r. zakończono przebudowę ronda przy szpitalu.
Między ulicą Mazurską, a Jeziorem Oleckim Wielkim w 1976 roku wytyczono dwie nowe ulice, zabudowane domkami jednorodzinnymi - Warmińską i Cisową.

Okolice ulicy Warmińskiej w 1972 roku.

W 1978 roku w centrum miasta rozpoczęto budowę 8 budynków, którym nadano nazwę Osiedle Zielone. Budowę osiedla zakończono w 1980 roku.
Na początku 1990 r. w gazetce Komitetu Obywatelskiego "Solidarność" Zygmunt Łoś zamieścił artykuł o następującej treści:

Co dalej z Dzierżyńskim, Leninem, Armią Czerwoną?.

Komitet Obywatelski dążył do zmiany nazwy tych ulic. Do Rady Narodowej Miasta i Gminy w Olecku wpłynęło pismo informujące o tym, że na posiedzeniu Prezydium Rady Narodowej i Komitetu Obywatelskiego Ziemi Oleckiej „Solidarność”, Miejsko-Gminnego Komitetu Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego i Miejskiego Komitetu Stronnictwa Demokratycznego zadecydowano o konieczności zmiany nazw niektórych ulic w mieście. Wspólne posiedzenie Klubu Radnych Bezpartyjnych, ZSL i SD wystąpiło z formalnym wnioskiem o zmianę nazw ulic: ul. Lenina na ul. Kolejową, ul. Dzierżyńskiego na ul. 11 Listopada, ul. Armii Czerwonej na ul. Armii Krajowej (od Placu Wolności) i ul. Gołdapską (od ronda w kierunku Gołdapi). Komisja RN zaakceptowała wniosek, został on jednak odrzucony przez Prezydium RN z powodu braku konsultacji ze społeczeństwem. Postanowiono zapytać mieszkańców Olecka, co myślą o tych proponowanych zmianach. Działacze Komitetu odwiedzili więc w domach mieszkańców ulic Dzierżyńskiego oraz Amii Czerwonej i tam uzyskał informacje, że większość mieszkańców jest za zmianą nazw odpowiednio na 11 Listopada oraz Gołdapską i tylko jeden mieszkaniec bronił nazwy Dzierżyńskiego. Rada Narodowa musiała jednak zrozumieć, jaka jest wola większości.
Nazwy ulic zostały zmienione uchwałą Nr XI/59/90 Rady Narodowej Miasta i Gminy w Olecku z dnia 9 marca 1990 r.

Dziennik Urzędowy Województwa Suwalskiego, Suwałki, dnia 20 kwietnia 1990 r. nr 11 poz. 118. Uchwała Nr XI/59/90 Rady Narodowej Miasta i Gminy w Olecku z dnia 9 marca 1990 roku w sprawie zmiany nazw ulic.

Pod koniec XX wieku na terenie osiedla domów jednorodzinnych w północnej części miasta Rada Miejska nadała nazwy nowym ulicom: Spacerowa (w 1969 r.), Sportowa (w 1977 r.).
W 1992 r. Uchwałą Rady Miejskiej została zmieniona nazwa ulicy Manifestu Lipcowego na Mikołaja Reja. Rada Miejska w Olecku w 2016 r. anulowała decyzję z 1974 roku, ówczesnej Miejskiej Rady Narodowej uznając, że nazwa osiedla "XXX lecia PRL " propaguje ustrój komunistyczny.
W 2007 r. w południowej części miasta, pagórku morenowym nad jeziorem, wytyczono kolejne ulice: - Dąbrowskiej i Norwida.
W 2007 roku w pobliżu szpitala ulicom nadano nazwy: Wieniawskiego, Szymanowskiego, Paderewskiego. Nazywane często przez mieszkańców "osiedle muzyków".
W 1982 roku nowemu osiedlu składającemu się z 9 budynków Miejska Rada Narodowa nadała nazwę Osiedle nad Legą. Budowę osiedla zakończono w 1987 roku.
W 1986 roku Miejska Rada Narodowa zmieniła nazwę ulicy Cmentarnej (przy południowym wejściu na cmentarz ewangelicki) na ulicę Słoneczną.

W 1840 r. właścicielka hotelu „Koniglicher Hof” w Olecku Eliza Zimmermann zakupiła w pobliżu miasta ziemię i zbudowała gospodarstwo rolne z dworem. W 1845 r. król pruski Fryderyk Wilhelm IV przebywał w okolicy i nocował w jej hotelu. W 1853 r. zgodnie z ówczesnym zwyczajem, majątek nazwano na cześć żony Fryderyk Wilhelm IV - Elisenhöhe (Wzgórze Elżbiety). Możliwe, że nazwa majątku pochodzi od imienia właścicielki hotelu i majątku.
Po 1948 r. majątkiem zarządzały różne instytucje, aż do 1956 roku, kiedy to zorganizowano tu Rolniczy Okręgowy Zakład Doświadczalny, a od 1951 r. część terenu użytkował także Instytut Sadownictwa w Skierniewicach (sad Elżbiety). Od 1946 r. na mapach administracyjnych umieszczano nazwę Siejnik.
W latach 1987-1991 wybudowano 13 budynków osiedla Siejnik I (nazwanego w 1996 r.). Osiedle domów jednorodzinnych położone w pobliżu Mazurskiego Dworu nazwano Siejnik II. Ze względu na kształt biegnącej tam ulicy, nieoficjalnie używano nazwy Podkową. 29 września 2020 r. uchwałą Rady Miejskiej w Olecku połączono dwa osiedla tworząc jednostkę pomocniczą o nazwie Osiedle Siejnik. Mazurski Dwór został przyłączony o gminy Rosochackie.

Przy drodze prowadzącej do Giżycka przed torami kolejowymi pod koniec lat osiemdziesiątych XX wieku zbudowano domki jednorodzinne przy ulicach, którym Miejska Rada Narodowa nadała w 1996 roku nazwy: Kasztanowa, Klonowa, Akacjowa, Brzozowa, Wierzbowa. Uchwałą Rady Miejskiej z 2011 r. nowym ulicom nadano nazwy Dębowa i Grabowa.

Ulica Grunwaldzka około 1960 roku. Autor fotografii: Tadeusz Jan Chmielewski.

Ulica Kolejowa (Lenina) około 1960 roku. Autor fotografii: Tadeusz Jan Chmielewski.

Uchwałą Rady Miasta z 2006 roku nazwę „Przemysłowa” nadano nowej ulicy, położonej przy drodze do Wieliczki, na terenie Obszaru Aktywności Gospodarczej (TAG) i podstrefy Warmińsko-Mazurskiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej (W-MßE). Działa tam zakład produkcyjny Delphia Yachts. Firma powstała w 1990 roku. Początkowo działając pod nazwą Sportlake, produkowała małe żaglówki, a dopiero w 2003 roku przyjęła nazwę Delphia Yachts. Firma jest największym producentem jachtów żaglowych w Polsce i jedną z największych stoczni jachtowych w Europie Środkowo-Wschodniej. Od momentu powstania stocznia wyprodukowała ponad 25 000 jednostek i została przejęta przez francuski koncern Beneteau w 2018 roku.

Ulica Przemysłowa w 2019 r.

Uchwałą Rady Miejskiej z 2007 r. ulicy Zatorowej nadano nazwę Zamostowa oraz zmieniono nazwy 18 ulicom rezygnując z imion w ich nazwach: Krzysztofa Kamila Baczyńskiego na Baczyńskiego, Władysława Broniewskiego na Broniewskiego, Marii Dąbrowskiej na Dąbrowskiej, Michała Kajki na Kajki, Jana Kochanowskiego na Kochanowskiego, Aleja Tadeusza Kościuszki na Kościuszki, Henryka Mereckiego na Mereckiego, Tomasza Nocznickiego na Nocznickiego, Cypriana Kamila Norwida na Norwida, Bolesława Prusa na Prusa, Ignacego Jana Paderewskiego na Paderewskiego, Mikołaja Reja na Reja, Karola Sembrzyckiego na Sembrzyckiego, Leopolda Staffa na Staffa, Karola Szymanowskiego na Szymanowskiego, Juliana Tuwima na Tuwima, Henryka Wieniawskiego na Wieniawskiego, Tomasza Zana na Zana).

Szpital powiatowy w Olecku w 2009 r.

W 1986 r. rozpoczęto budowę nowego szpitala. W 1998 r. w nowym obiekcie otwarto Dział Przyjęć i Pomocy Doraźnej, w 2000 r. oddział chorób wewnętrznych i dziecięcych, w 2001 r. rozpoczął działalność oddział położniczo - noworodkowy i ginekologiczny oraz sale operacyjne oraz oddział chirurgiczny. 24 kwietnia 2003 r. została utworzona Spółka "Olmedica".

Uchwałą Rady Miejskiej z 2008 r. rondo na Alei Zwycięstwa otrzymało nazwę „Rondo Zesłańców Sybiru” a rondo przy zbiegu ulic 11 Listopada i Wojska Polskiego nazwę „Rondo Marszałka Józefa Piłsudskiego”.
Uchwałą Rady Miejskiej z 2009 r. nazwę Janusza Pawłowskiego nadano nowej ulicy, łączącej ulicę Letnią z ulicą Jeziorną a nazwę Andrzeja Legusa nowej ulicy, łączącej ulicę Armii Krajowej z ulicą Janusza Pawłowskiego.
Uchwałą Rady Miejskiej z 2010 r. nadano nowej ulicy w zachodniej części miasta nazwę Mariana Szeremety. Także w 2010 roku ciągowi komunikacyjnemu położonemu między ulicami Letnią i Sembrzyckiego nadano nazwę Aleja 450 - lecia Olecka.
12 kwietnia 2016 r. na posiedzeniu Komisji Statutowej Rady Miejskiej w Olecku (Protokół Nr ORN.0012.5.3.2016), Kierownik Wydziału – Barbara Jankowska poinformowała, że nazewnictwo ulic i placów jest zadaniem będącym w wyłącznej kompetencji Rady Miejskiej. W związku z tym, że są to sprawy dotyczące obywateli przeprowadzane są konsultacje społeczne, o czym mówi uchwała Rady. Na potrzeby posiedzenia zinwentaryzowano wszystkie nazwy ulic, przypisanych do uchwał.

W sierpniu i wrześniu 2017 r. (zgodnie z ustawą o zmianie nazwy miejsc użyteczności publicznej, budowli i ulic propagujących czy upamiętniających komunizm lub inny ustrój totalitarny) po konsultacjach z mieszkańcami Rada Miejska w Olecku zmieniła nazwy ulicy Stanisława Lema zamiast Bohaterów Białostocczyzny, Janusza Korczaka zamiast Mereckiego i Czesława Miłosza zamiast Armii Ludowej.

7 lutego 2024 roku Komisja Statutowa Rady Miasta Olecka pozytywnie zaopiniowała wniosek o nadanie nazwy alejom w parku w centrum rynku: Alei Feliksy Jordana-Lubierzyńskiego i Alei Romualda Stankiewicza.

Po lewej stronie drogi wiodącej do Giżycka, przed obwodnicą Olecka na terenie Gminy Olecko, wyznaczono kilka działek, na których wybudowano domy jednorodzinne; osiedle to nosi nazwę Olecko-Kolonia.

W 2002 roku Pan Ryszard Demby w książce "Widoki znad Legi" napisał:

Kiedy dziś przemierzamy ulice naszego miasta, warto zdobyć się na chwilę zadumy i refleksji nad ich historią i nad przechodniami, w sensie dosłownym i przenośnym, którzy chodzili nimi przed nami".

Plan Olecka z 1973 roku. Demby R., Olecko i okolice. Przewodnik informator, Wojewódzki Ośrodek Informacji Turystycznej w Białymstoku, Wydawnictwa Geologiczne, Warszawa 1973. S. 20.

Widok z samolotu na rynek w Olecku w 1930 r. Bilder aus Ostpreussen. II. Reg.-Bez. Gumbinnen. Verlag für Städtebau. Berlin 1933. S. 121. Grafika opracowana cyfrowo (labs.google.com).

Widok z samolotu na rynek w Olecku w 2026 r.

Nazwy ulic Olecka (Treuburg) z 1945 r.

Am Bahnhof – przy dworcu kolejowym, (obecnie plac przed dworcem kolejowym na ulicy Wojska Polskiego).
Am Schlachthof - przy rzeźni, (obecnie Rzeźnicka).
Bahnhof Straße – Kolejowa, (obecnie Kolejowa).
Berg Straße - Górska, Podgórna, (obecnie 1 Maja).
Busse Straße - od nazwiska płk Hansa Busse komendant „Feste Boyen” w Giżycku (obecnie Batorego).
Danziger Straße – Gdańska, (obecnie Gdańska).
Deutsche Straße - Niemiecka, dawniej Młyńska, (obecnie Grunwaldzka).
Egerländer Straße - od nazwy historycznej krainy w północnych Czechach Egerland (czeski: Chebsko) przy granicy z Niemcami. Zajęta w 1938 roku przez Niemcy, (obecnie Czerwonego Krzyża).
Falk Straße – Sokola, (obecnie Sokola).
Franz Holzweber Straße - od nazwiska niemieckiego nazisty, (obecnie Przybyszewskiego).
Fritz Tschierse Straße - od nazwiska niemieckiego nazisty, (obecnie Sienkiewicza).
Garten Straße – Ogrodowa, (obecnie Zielona).
Goldaper Straße – Gołdapska, (obecnie Gołdapska).
Graudenzer Straße – Grudziądzka, (obecnie Słowiańska).
Grenz Straße – Graniczna, (obecnie Kościuszki).
Hafen Straße – Portowa, (obecnie Sembrzyckiego).
Hans Majkowski Straße - od nazwiska niemieckiego nazisty, (obecnie Zana).
Herber Norkus Straße - od nazwiska członka Hitlerjugend, który zginął podczas starcia z młodzieżą związaną z ruchem komunistycznym w Berlinie. (obecnie Syrokomli).
Hindenburgring – obwodnica Hindenburga, od nazwiska Paula von Hindenburga, niemieckiego, feldmarszałeka i polityka, w casie I wojnie światowej odwiedzał Olecko, (obecnie Wojska Polskiego).
Holländer Straße – Holenderska, (obecnie Mazurska).
Karl Straße – Karola, (obecnie Kopernika).
Karl Freyburger Straße - od nazwiska niemieckiego nazisty, członka członek SA (Sturmabteilung), (obecnie Słowackiego).
Kurzer Straße - Krótka (nie istnieje).
Lötzener Straße – Giżycka, (obecnie 11 Listopada).
Lassek Weg - droga do majątku Lassek, (obecnie Wiejska).
Lazzarett Straße - od nazwy lazaret - szpital wojskowy, (obecnie Składowa).
Lega Ufer - Nadbrzeże Legi, (obecnie Partyzantów).
Linden Allee - Aleje Lipowe, (obecnie Aleje Lipowe).
Ludendorffring - obwodnica Ludendorffa, od nazwiska niemieckiego wojskowego, szefa sztabu Ericha Ludendorfa, który w czasie I wojny światowej przebywał w Olecku, (obecnie Aleja Zwycięstwa).
Mühlen Straße – Młynowa, odnosi się do młyna, któr yznajdowały się w tej okolicy, (obecnie Młynowa).
Müller Straße – Młynarska, oznacza „ulicę młynarza”, (obecnie Jagiellońska).
Memeler Straße - od nazwy miasta Memmel (Kłajpeda) w zachodniej Litwie, (obecnie Moniuszki).
Mittel Straße – Środkowa, (obecnie Środkowa).
Morgen Straße - od nazwiska niemieckiego generała piechoty Kurta Ernsta Morgena, który w czasie I wojny światowej walczył koło Olecka, (obecnie Tunelowa).
Otto Reinke Straße - od nazwiska niemieckiego nazisty, (obecnie Żeromskiego).
Otto Weg - droga Otto, weg – droga, ścieżka (zwykle mniejsza niż „Straße”), (obecnie Kasprowicza).
Post Straße – Pocztowa, (obecnie Nocznickiego).
Schmale Gasse - Wąska uliczka, zaułek, (obecnie Wąska).
Schlageter Straße - od nazwiska niemieckiego bohatera Alberta Leo Schlagetera, (obecnie Przytorowa).
Schloss Platz - Zamkowy plac, (obecnie Plac Zamkowy),
Schloss Straße - Zamkowa - nazwa pochodzi od zamku, który był w tym miejscu, (obecnie Zamkowa).
See Straße – Jeziorna, (obecnie Jeziorna).
Stein Straße – Kamienna, (obecnie Kamienna)
Stelle Gasse – Stroma uliczka, zaułek, (obecnie Stroma).
Stille Straße – Cicha, (obecnie Cicha).
Soldauer Straße - nazwa pochodzi od Saldau (Działdowo), (obecnie Chopina).
Wasser Gasse - Wodna uliczka, zaułek, (obecnie Wodna).
Wiesen Weg - Łąkowa droga, (obecnie Łąkowa).
Wilhelm Gustloff Straße - od nazwiska niemieckiego nazisty, który został zastrzelony w 1936 r., (obecnie Konopnickiej).

Zobacz artykuł o „Dawnych nazwach miejscowych Olecka i okolic”

1 morga chełmińska (mórg) = 0,5985 ha. Morga oznaczała obszar, który jeden człowiek mógł zaorać lub skosić jednym zaprzęgiem w ciągu dnia pracy. Jest to miara większa od popularnej morgi pruskiej małej (0,255 ha).
1 włóka chełmińska = 179 550 m². Włóka chełmińska była staropolską miarą powierzchni, odpowiadającą 30 morgom, odpowiadająca wielkością łanowi chełmińskiemu. Obszar 1 łana odpowiadał powierzchni średniej wielkości chłopskiego gospodarstwa feudalnego. Łan dzielił się na zagony, te z kolei na skiby.
1 pręt chełmiński = 4,32 m = 15 stóp = 7,5 łokcia = 3 kroki. Jest to jeden ze średniowiecznych wzorców miar, której wzorzec wisi na ratuszu w Chełmnie. Stopa ok. 29 cm, łokieć (ok. 58 cm), krok ok. 1,45 m. 10 prętów chełmińskich to 1 sznur chełmiński.

Literatura:

400 lat Olecka. Komitet Organizacyjny Obchodów 400-lecia Olecka. Białostockie Zakłady Graficzne 1960.
Biolik M., Baza onomastyczna nazwy rzeki Lega na Mazurach. „Prace Językoznawcze” nr 5, 2003, s. 17–29.
Chojnacki W., Słownik polskich nazw miejscowości w b. Prusach Wschodnich i na obszarze b. wolnego miasta Gdańska według stanu z 1941 r.. Poznań 1946.
Demby R., Olecko Czasy, ludzie, zdarzenia. Urząd Miejski w Olecku 2000.
Demby R., Olecko i okolice. Przewodnik informator, Wojewódzki Ośrodek Informacji Turystycznej w Białymstoku, Wydawnictwa Geologiczne, Warszawa 1973.
Demby R., Z dziejów ziemi oleckiej. W: EPISTEM 36(2004). Z historii Ziemi Oleckiej na początku XXI wieku. Redakcja Józef Krajewski, Wojciech Guzewicz. Wydawnictwo Wszechnicy Mazurskiej. Acta Universitatis Masuriensis 2004.
Die Schöne Ostpreussen. Von Baurat Professor Dr. Dethlefsen. Mit Hundertvierundzwanzig Bildern. München. R. Piper und Co. / Verlag. 1916.
Dzieje Olecka 1560-2010, red. S. Achremczyk, Olecko 2010
Grenz R., Der Kreis Treuburg. Ein ostpreußisches Heimatbuch. Verlag Alfred Czygan, Treuburg, jetz Lübeck 1971.
Grigat Ch., Die Geschichte des Kreises Treuburg, 1938.
Goldbeck J. F., Volständige Topographie vom Litthauischen Cammer-Departement von 1785. Herausgegeben von Johann Friedrich Goldbeck Erzpriester zu Schaken. Königsberg und Leipzig 1785.
Henneberger C., Erclerung der preussischen groessern Landtafel oder Mappen [...] Königsberg: Osterberger, 1595.
Olecko. Z dziejów miasta i powiatu, pod red. A. Wakara, Olsztyn 1974.
Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych – miejscowości. Dane z państwowego rejestru nazw geograficznych – PRNG, Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 5 listopada 2023, identyfikator PRNG: 92263.
Treuburger Heimatbrief, Kreisgemeinschaft Treuburg e.V.
Treuburg. Ein Grenzkreis in Ostpreußen Red. Klaus Krech. Kommisions-Verlag G. Rautenberg, 1990.
Treuburg Masuren Ostpreussen Deutsches grenzland. Druk: Kunst- und Lichtdruchwerk Paul Richter, Magdeburg 1938.

https://jezykotw.webd.pl/wiki/Użytkownik:Dynozaur/Nazwy_miejscowe_w_Prusiech#Powiat_olecki:
Das Kulmische und Oletzkoische Maß in Preußen. https://preussische-masse.de/alte_masse/alte_masse_kulm_oletzko.html

Józef Kunicki
2026